طراحی پژوهش

برای استفاد ه از روش موردکاوی در میان این روش‌های موجود،  به گفته «یین» (Yin) گزینش باید براساس سه عامل صورت پذیرد: اول؛ نوع پرسش پژوهش دوم؛ تسلطی که پژوهشگر بر وقایع رفتاری دنیای واقع دارد و سوم. تمرکز بر پدیده‌های معاصر در مقابل پدیده‌های تاریخی. هدف نخست و اصلی موردکاوی، یافتن درک بهتری از پدیده‌های اجتماعی پیچیده است. بسیاری از پدیده‌های روزمره‌ای که در زندگی  خود شاهد آن هستیم دارای ماهیت بسیار پیجیده و ورای درک روزمره‌ی آدمی است. در حالی که برخی متخصصان معتقدند که موردکاوی بیشتر ماهیتی کاوشگرانه یا اکتشافی (Exploratory) دارد، «یین» برآن است که هرسه ویژگی کاوشگرانه، توصیفی یا توصیفگر (Descriptive) و تبیین‌گر (Explanatory) را می‌تواند داشته باشد.

پژوهش موردکاوی به دلیل درگیر بودن دانشمندانی در حوزه‌های گوناگون در آن برای جامعه‌شناسان شناخته‌شده بوده‌است. برای مثال فروید در حوزه روانشناسی کاری ر ا انجام داده بود. متخصصان نشان داده‌اند که خاستگاه  موردکاوی به مطالعات انسان‌شناختی و جامعه شناسی بازمی‌گردد. دانشمند انسان‌شناس، مالینوفسکی با مطالعه‌ای که در مورد جزایر تروبریاند انجام داد و جامعه شناس فرانسوی لاپلی در مورد خانواده‌ها و همینطور مطالعات موردکاوی دپارتمان جامعه‌شناسی دانشگاه شیکاگو در فاصله سال‌های دهه‌های 1920 تا 1950 از اولین مطالعات موردکاوی بوده اند.

عبارت کلیدی این نوع از پژوهش، سیستم بسته (Bounded System) است.  پژوهش موردکاوی بررسی موضوعی از طریق مطالعه یک یا چند مورد در یک سیستم بسته است. بنابراین موردکاوی الزامابه یک مورد محدود نمی‌شود بلکه اساسا مفهوم سیستم بسته‌ای که در محدوده‌ی آن پژوهش انجام می‌شود تعیین کننده است. هرچند که در مورد روش یا روش‌شناسی بودن موردکاوی اختلاف نظر هست؛ اغلب پژوهشگران اعتقاد دارند که موردکاوی یک روش‌شناسی یا استراتژی جامع پژوهش محسوب می‌شود. بر این مبنا، موردکاوی مطالعه‌ای عمیق در حوزه یک یا چند سیستم بسته (مورد) است که در طول زمان و از طریق فرایندهای گردآوری داده دقیق و عمیق شامل منابع چندگانه اطلاعات (مثل مشاهده، مصاحبه، مواد دیداری شنیداری، اسناد و گزارشات) صورت گرفته، سرانجام گزارشی توصیفی از مورد و تم‌های مبتنی بر مورد را منتشر می‌کند. به لحاظ گستره ممکن است چند برنامه (مانند مطالعه چندمکانی) یا یک برنامه (مطالعه درون مکانی) برای پژوهش انتخاب شود.

توضیح مفصل موردکاوی (کتاب)

Yin, Robert K. Case study research: Design and methods. Sage publications, 2014. Google Books

بدون شک، دکتر رابرت کی. یین استاد بلامنازع پژوهش موردکاوی است. او که مدیر شرکت کوسموس (COSMOS)، از سازمان‌های پژوهش کاربردی و علوم اجتماعی است، تا کنون پروژه‌های بسیاری در حوزه علوم اجتماعی به انجام رسانده است. مشهورترین کتاب او ـ و مشهورترین کتاب در حوزه موردکاوی ـ با عنوان «پژوهش موردکاوی: طراحی و روش‌ها» به ویرایش ششم رسیده است. این کتاب، که توسط پرکارترین ناشر کتاب‌های روش پژوهش (یعنی انتشارات سیج) منتشر شده دارای شش فصل برای آموزش روش پژوهش موردکاوی است: مقدمات موردکاوی، طراحی موردکاوی، آمادگی برای گردآوری شواهد، گردآوری شواهد برای موردکاوی، تجزیه و تحلیل داده، و گزارش موردکاوی.

این کتاب توسط هوشنگ نایبی ترجمه شده و به‌واسطه نشر نی منتشر شده است. نشر نی کتاب فارسی را این‌گونه معرفی کرده: «موردپژوهی روش تحقیق کیفی پرکاربردی در رشته‌های گوناگونی چون جامعه‌شناسی، روان‌شناسی، مردم‌شناسی، تاریخ، اقتصاد، مدیریت، برنامه‌ریزی شهری، پزشکی و بسیاری رشته‌های دیگر است که براساس گوناگونی (اسناد، مصاحبه، مشاهده، مصنوعات مادی) به مطالعه و کندوکاو تجربی پدیده (مورد) یا پدیده‌هایی (موردهایی) در بستر حیات واقعی آن می‌پردازد. از موردپژوهی می‌توان هم برای اکتشاف سود جست و هم برای توصیف و هم برای تبیین. با این همه موردپژوهی یکی از روش‌های مناسب برای مطالعه تبیینی و نظریه‌آزمایی است. در این کتاب اساساً به طرح‌ریزی موردپژوهی و نحوه تحلیل یافته‌های موردپژوهی می‌پردازد بر جنبه علمی و اتکای این روش بر مجموعه‌ای از شیوه‌ها و روال‌های معین تأکید می‌شود. همچنین از معیارهای قضاوت درباره طرح تحقیق موردپژوهی (اعتبار سازه، اعتبار درونی، اعتبار بیرونی و پایانی) سخن به میان می‌آید و شیوه‌های تحلیل داده‌های موردپژوهی (تطبیق الگو، ارائه تبیین و تحلیل رشته زمانی) و شیوه‌های گزارش موردپژوهی به‌تفصیل مطرح می‌شود» (برگرفته از وبگاه نشر نی).

اجرای پژوهش

پرسش: همیشه یک پرسشی دربارۀ مطالعه موردی داشته‌ام که جوابی برای آن نیافتم. در بسیاری از مقاله‌ها وقتی موردی برای مطالعه دارند، از آن با عنوان مطالعه موردی نام می‌برند. پرسش من این است که:

  1. آیا این کار یعنی انتخاب یک مورد برای مطالعه مانند سازمان ایکس منجر به این می‌شود که نام مطالعه موردی بر روی آن گذاشته شود؟
  2. یعنی یک مطالعۀ موردی باید چه شرایطی داشته باشد؟
پاسخ: مطالعه موردی دستهبندیهای گوناگونی دارد. از منظر هدف سه نوع مطالعه موردی داریم: 1- مطالعه موردی ذاتی یا intrinsic : یک مورد خاص را انتخاب می‌کنید به خاطر اینکه مورد انتخابی می‌تواند بیشترین داده را برای پژوهشتان تولید کند. 2- مطالعه موردی ابزاری یا instrumental: مورد را به خاطر خودش (اسم و رسمش) یا به دلیل علاقه شخصی یا سفارشی بودن پژوهش انتخاب می‌کنید. 3- مطالعه موردی جمعی یا collective: که هر دو هدف بالا را تامین می‌کند یعنی موردی را انتخاب می‌کنید که به آن علاقه دارید و اتفاقا برایتان بیشترین داده را هم تولید می‌کند. در مطالعات کیفی که هدف فهم یک پدیده، مفهوم، روند و ... است و تمرکزش بر تجربه‌های زیسته افراد است باید گزینه اول یا گزینه سوم انتخاب شوند. در مطالعات ارزیابانه یا سفارشی انتخاب گزینه دوم قابل توجیه است و مانعی ندارد. برای انتخاب مورد یا جامعه پژوهش از این قاعده پیروی کنید در عین حال یک قاعده کلی در پژوهش وجود دارد و آن هم این است که انتخاب روش و جامعه هدف هر دو باید براساس پرسش پژوهش انتخاب شوند. اینکه چه منبعی می تواند کامل‌ترین و غنی‌ترین داده (پاسخ) را برای پژوهشتان تولید کند. اگر انتخابتان را براین اساس انجام دادید انتخابتان قابل توجیه است. مهم نیست این انتخاب:
  • یک فرد باشد
  • یک سازمان باشد
  • یک پروژه باشد
  • یک نرم افزار باشد
  • یک برنامه آموزشی باشد
  • یک مدرسه باشد
  • و ....
همه به شرط اینکه بتوانید توجیه کنید مورد انتخابی شما می تواند کامل‌ترین و غنی‌ترین داده را برای پژوهشتان تولید کند. چگونه انتخابتان را توجیه کنید؟ برای انتخابتان فیلتر بسازید بهترین (قابل دفاع ترین) روش برای توجیه علمی انتخابتان این است که برای انتخاب مورد یا جامعه پژوهشتان یک فیلتر بسازید و در آن فیلتر مشخص کنید برای تولید داده موردنیازتان به چه نوع منبعی با چه ویژگی هایی نیاز دارید؟ سپس هر ویژگی را در ارتباط با پرسش پژوهشتان توجیه کنید. مثلا اینکه سازمان الف تجربه طولانی در استفاده از نرم افزاری خاص دارد و من برای پاسخ به پرسش پژوهشم به چنین تجربه‌ای نیاز دارم. قطعا باید این فیلتر به گونه‌ای ساخته شود که فقط موردهای کمی از آن قابل عبور باشند. در غیر اینصورت این پرسش برای داور و خواننده پیش می‌آید که چرا سازمان ب را انتخاب نکرده‌اید؟ آنها هم از این نرم‌افزار استفاده کرده‌اند؟ در پاسخ می‌توانید، به عنوان مثال، تعداد سال تجربه کار با نرم افزار موردنظر را به فیلترتان اضافه کنید یا تعداد دفعات استفاده. چه منبعی میتواند برای پژوهشتان دانش نو و کاربردی تولید کند؟ ملاک انتخاب مورد این است. مهم‌ترین نکته این است که اگر می‌خواهید پژوهشتان دانش نو و کاربردی تولید کند باید داده موردنیاز پژوهشتان را از مناسب‌ترین (مولدترین) منابع استخراج کنید نه از دم‌دست ترین‌ها. اگر انتخابتان را بر این پایه انجام دادید و توانستید علمی و مستند درستی انتخابتان را توجیه کنید؛ در ناحیه امن هستید و کارتان به لحاظ علمی و از دید کسانی که واقعا پژوهشکار هستند موردتایید و قابل نشر است. اگر انتخابتان علمی و درست است ولی همچنان زیر سوال هستید از بخش محدودیتهای پژوهش کمک بگیرید در کنار این توجیه همیشه موضوعی به نام محدویت زمان و هزینه وجود دارد که می‌توانید در توجیه انتخاب محدود و - شاید کوچکتان - از آن استفاده کنید: اینکه در بازه زمانی یک سال (برای ارشد) و چهار سال (برای دکتری) توان بررسی همه موردها یا جامعه پژوهش بزرگتری را نداشتم. و پیشنهاد به پژوهشگران بعدی در مجموع اگر به طراحی پژوهشتان اطمینان دارید می‌توانید این عبارت را با اطمینان بیان کنید: کار من به لحاظ طراحی درست و دقیق است و داده آن معتبر است. هر چند برای تولید دانش بیشتر و عمیق‌تر بسیار مفید خواهد بود پژوهشگران روی موردها یا جوامع متنوع‌تری پرسش پژوهشم را بررسی کنند.

ارائه پژوهش

 
موضوعات