طراحی پژوهش

رویکرد کمی خود شامل روش‌های پژوهش گوناگونی می‌شود که از اصول واحدی پیروی می‌کنند. احتمالاً توافق جامعی بر روی تعداد این روش‌ها در نوشته‌های مرتبط با روش‌شناسی پژوهش وجود ندارد. به علاوه، روش‌هایی وجود دارند که بر روی کمی بودن یا کیفی بودن آنها هنوز اختلاف نظر وجود دارد. با این حال، به اعتقاد ببی (2015، 229) دو روش پژوهش در رویکرد کمی بسیار مشهور هستند:

  • آزمایش (experimental method)
  • و پیمایش (survey method)

کرسول (2014، 12) قائل به دسته‌بندی مشابهی است؛ یعنی طرح‌های آزمایشی و غیرآزمایشی (مانند پیمایش) را زیر رویکرد کیفی نام می‌برد. هرچند، در منابع دیگر ممکن است این دسته‌بندی جزئی‌تر نیز باشد؛ برای مثال، گودوین و گودوین (1996) از پژوهش توصیفی، پژوهش همبستگی، پژوهش علی ـ مقایسه‌ای، پژوهش آزمایشی، و پژوهش تک موضوعی به عنوان شاخه‌های رویکرد کمی نام می‌برند. تامس (2003، 6) نیز از دسته جدیدی با نام «تحلیل محتوای کمی» (quantitative content analysis) در رویکرد کمی نام می‌برد.

در هر صورت، به نظر می‌رسد در سال‌های اخیر دسته‌بندی‌های ببی و کرسول توجه بیشتری به خود جلب کرده‌اند و در اینجا نیز ما طبق این دسته‌بندی پیش خواهیم رفت.

مبانی فلسفی و رویکردهای نظری روش‌شناسی (کتاب)

Jonker, Jan, and Bartjan Pennink. The essence of research methodology: A concise guide for master and PhD students in management science. Springer Science & Business Media, 2010 - Google Books Link

اگر به دنبال کتابی ساده، کم‌حجم، و خلاصه از مباحث روش‌شناسی، به‌ویژه مبانی فلسفی و رویکردهای نظری آن، می‌گردید، این کتاب می‌تواند به نیاز شما پاسخ دهد. فصل اول و دوم این کتاب، یعنی «مروری بر پژوهش» و «ماهیت روش‌شناسی» شامل مطالبی راجع به بنیان‌های نظری روش پژوهش می‌شود. مدل‌های مفهومی، پژوهش کمی، و پژوهش کیفی فصل‌های دیگر این کتاب را تشکیل می‌دهند.

انواع روش‌های مطرح در رویکرد کیفی، یعنی پژوهش روایتی، پدیدارشناسی، قوم‌نگاری، گراندد تئوری، و موردکاوی (کتاب)

Creswell, John W. Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches. Sage publications, 2014. Google Books

جان کرسول، استاد دانشگاه نبراسکا در ایالات متحده، از اساتید مسلم حوزه روش‌شناسی ـ به‌ویژه در علوم اجتماعی ـ است. کتاب او با عنوان «طراحی پژوهش: رویکردهای کمی، کیفی، و ترکیبی» یکی از جامع‌ترین و ارزشمندترین منابع درباره روش‌شناسی پژوهش است. کرسول در فصل نهم این کتاب به توضیح انواع روش‌های مطرح در رویکرد کیفی، یعنی پژوهش روایتی، پدیدارشناسی، قوم‌نگاری، گراندد تئوری، و موردکاوی پرداخته است.

مقایسه دو رویکرد کمی و کیفی در علوم تربیت ‌بدنی (پاورپوینت)

Quantitative and Qualitative Research

آلیس تاکنل در این ارائه به مقایسه دو رویکرد کمی و کیفی پرداخته است. تفاوت‌هایی که میان روش‌های مطرح در این رویکرد وجود دارد در این ارائه توضیح داده شده است. زمینه مورد بحث در این ارائه تربیت بدنی و علوم ورزشی است.

انواع روش‌های گوناگون رویکرد کیفی و مدل‌های آنها (مقاله)

لیچ، نانسی ال.، و آنتونی ای. آنوگ‌بوزی. «گونه‌شناسی طرح‌های پژوهش به روش‌های ترکیبی (کمی و کیفی)». ترجمه زینب مظفری. مدیریت فردا 6، شماره 19 (1387): 87 ـ 96 (تمام‌متن)

این مقاله ترجمه‌ای به فارسی از مقاله «A typology of mixed methods research designs» است که در نشریه Quality & Quantity از انتشارات اشپرینگر منتشر شده است. این مقاله تجربه پدیدآوران طی چندین سال خواندن و نوشتن در حوزه رویکرد ترکیبی است. انواع روش‌های گوناگون رویکرد ترکیبی و مدل‌های آنها در این مقاله تشریح شده است.

رویکرد کیفی رفته رفته و به لطف برخی دانشگاه‌های معتبر همچون دانشگاه شفیلد انگلستان در استفاده گسترده از آن، جایگاهی برای خود در دنیای علم دست و پا کرده است. اما همیشه چنین نبود و روزگاری سیطره علوم کمی بر علم به گونه‌ای بود که برخی از دانشوران آن عصر از اوضاع موجود ابراز ناراحتی می‌کردند.«جورجیو دی سانتیلانا» ، استاد دکتر حسین نصر، در دیباچه کتاب «علوم و تمدن اسلامی» اظهار می‌کند که  ناراحتی دکتر نصر از خصوصیت کمی و «یکطرفی» علم جدید بر او آشکار است. سانتیلانا می‌گوید:

«از این یکطرفی نیک آگاهیم و از راه برطرف کردن آن سخن فراوان گفته شده ولی این را ه را نشان نداده‌اند. امیدواریم بحث دکتر نصر کاری برای پراکندن ابرها بکند. ما همه از جان و دل آرزومند آن هستیم که کسی بتواند بر ما آشکار کند که چگونه عنصر کمی محض، نسبتهای حقیقی-کیفی و اشراقی- را که در فعالیت طبیعت خلاق درخشندگی دارند، در زیر ابر نگاه می‌دارد. در ماورای این آرزو موانع فلسفی غم‌انگیزی هست که باید از میان برداشته شود . علم همیشه بر راهی دیگر می‌رفته است. یوهانس کپلر –گواهی که دکتر نصر او را رد نخواهد کرد-چنین نوشته است: همان گونه که چشم‌ برای رنگها و گوش برای صوت‌هاست، عقل و فکر نیز برای آن است که روابط کمی را دریافت کند»[1].

همه ما ناخودآگاه درگیر پژوهش کیفی هستیم. در هنگام کار کردن، مشاهده رفتارها، ایجاد حس فضا و مکان، بحث درباره ایده‌های گوناگون با همکاران و همکلاسی‌ها و آنگاه ایجاد ساختارهای واقعیت براساس دیده‌ها و شنیده‌هایمان همگی مراحلی از پژوهش کیفی‌اند. چرا که هیچ عدد و رقمی ارائه نشده و هیچ تحلیل مبتنی بر عدد و رقم نیز انجام نشده است.

«گلیزر» که خود از کسانی بود که انقلابی در حوزه پژوهش کیفی به راه انداخت در ارائه تعریفی  نظام‌مند از آن درمانده فهرستی از نبایدها را برای پژوهش کیفی بیان کرد. او پژوهش کیفی را فعالیتی می‌داند که:

  • متکی بر تحلیل‌های آماری نیست؛
  • برای گردآوری داده‌ها از روش‌های کمی استفاده نمی‌کند؛ و
  • روش‌هایی ابتدایی برای تعیین روش‌های غیر کیفی نیست.

گورمن( 2005) ویژگی‌های کلیدی پژوهش کیفی را در چهار جمله خلاصه می‌کند:

  • پژوهشگران داده را در محیط طبیعی وقوعشان گردآوری می‌کنند و ابزار اصلی خود پژوهشگر است؛
  • داده کلامی است نه عددی؛
  • پژوهشگران کیفی بیشتر بر فرایند فعالیت تمرکز دارند تا حاصل آن؛
  • پژوهشگران کیفی معمولا داده مورد نیاز خود را به شیوه‌ی منطقی تجزیه تحلیل می‌کنند نه آماری و حاصل اغلب پژوهش‌های کیفی تولید پرسش‌های پژوهشی و حدسیات و فرضیات است نه اثبات یا رد روابط یا نتایج پیش‌بینی شده.
image1-research-R

[1] دکتر نصر، فیلسوف شهیر ایرانی و دانش‌آموخته رشته‌های فیزیک، زمین‌شناسی و فلسفه در دانشگاه‌های معظمی همچون ام.آی.تی و هاروارد، در حوالی دهه‌ی 1960 میلادی که هنوز امواج نوظهور گرایش به پژوهش کیفی عالم‌گیر نشده‌بود چنین از سیطره کمی‌گرایی در علوم شکوه کرد.

چه لزومی به مطالعه فلسفه‌ی علم در دوره‌ی دکتری هست؟ آیا نمی‌توان صرفا به کتاب‌های روش پژوهش که تعدادشان زیاد و مطالبشان هم مفصل است اکتفا کرد؟ اگر خواستیم  مطالعه فلسفه علم را شروع کنیم با کدام کتاب شروع کنیم بهتر است؟

همان‌طور که از اسم دوره‌ی دکتری PhD برمی‌آید، سرنام واژه‌های لاتینی philosophiae doctor است که معنی آن در انگلیسی می‌شود Doctor of Philosophy یعنی دکتر در فلسفه. خوب حالا دکتر یعنی چه؟ دکتر در زبان لاتین معادل انگیسی teacher و در زبان انگلیسی میانه به معنی آدم دانشمند، دانا یا فاضل learned person آمده است. پس دکتری PhD که امروزه خیلی مرسوم شده و برخی از آدمها به صرف داشتن مدرک آن در میهمانیها و مجالس خودمانی و غیر خودمانی اظهار فضل می‌کنند به معنی آدمی است که در فلسفه‌ی یک امر تخصصی خبره است. فلسفه از ریشه یونانی philosophia  معادل انگلیسی love of wisdom  به معنی عاشق دانایی آمده است. این آدم باید به دنبال ریشه‌های پدیدار شناختی و هستی شناختی امور باشد و صرف پر کردن چند پرسشنامه و پیمایش و مصاحبه‌های عمیق و سطحی یا فرمول های ساده و پیچیده نمی‌تواند از او متخصصی فاضل بسازد. اخیرا آقای محمدپور، جامعه شناس مولف کتاب‌های«ضد روش»، «روش روش» و «فراروش»،  مصاحبه‌ای کرده که خواندن آن  از جهاتی سازنده است:

«پارادایم بالاترین سطح انتزاع نظری و تلقی در باب واقعیت یا پدیده است؛ هر پارادایمی باید دارای مواضع روش‏شناختی خاص خود باشد. روش‏شناسی با تسخیر معرفت سروکار دارد. در مقابل، روش تکنیکی‏ترین و واضح‏ترین سطح برخورد با واقعیت است. بگذارید مثالی بزنم. پارادایم اثبات‏گرایی از نظر روش‏شناختی متکی به کمی‏گرایی و منطق قیاسی ـ فرضیه‏ای است و در سطح روش مثلاً روش‏های آزمایشی و پیمایشی را تجویز می‌کند. پارادایم‏های دیگر نیز مانند تفسیرگرایی یا پست‏مدرنیسم و غیره به همین شیوه عمل می‌کنند».

درک رابطه‌ی بین  پارادایم و روش که یکی در فضای فلسفی و دیگری در فضای تکنیکی قرار دارد بسیار مهم است و این میسر نمی‌شود مگر به مطالعه عمیق فلسفه‌ی علم و درک رابطه‌ی بین معرفت‌شناسی (Epistemology)، هستی‌شناسی (Ontology)، روش‌شناسی (Methodology) و روش (Method)؛ آن‌گونه که در بخش «بنیان‌های فلسفی پژوهش» توضیح داده شد.

image3-research-R

در حالی که در رویکرد کمی پژوهشگر از دریچه اثبات‌گرایی و رئالیسم به پدیده‌ها، حوادث، و قواعد و قوانین نگاه می‌کرد، نگاه پژوهشگر کیفی یک نگاه ذهن‌گرایانه از رهیافت تفسیرگرایی است. بنابراین، پژوهشگر کیفی معتقد است که حقیقت مطلقی خارج از ذهن انسان و در جهان واقع وجود ندارد، از همین رو پدیده‌ها موجودیت‌های مستقلی نیستند که بتوان آنها را به طور مستقل مورد مطالعه قرار داد. هرچه هست در ذهن افراد است، و کار پژوهشگر کیفی استخراج این چیزها از ذهن است.

اجرای پژوهش

ابزارهایی که در بخش‌های پیشین مورد بحث قرار گرفتند، ابزارهای رایجی هستند که برای گردآوری دادۀ پژوهش در اغلب پژوهش‌ها از آنها استفاده می‌شود. در این میان، ابزارهای دیگری نیز وجود دارند که کمتر مورد استفادۀ پژوهشگران قرار می‌گیرند و کاربرد آنها در برخی از حوزه‌های خاص علمی ـ نه تمامی این حوزه‌ها ـ رایج است. در ادامه به بررسی این ابزارها خواهیم پرداخت.

دادۀ ثانویه (یا داده‌های موجود)

به نظر جانسون و کریستنسن یکی از ابزارهای پژوهش، که بیشتر در پژوهش کیفی مطرح است، استفاده از اطلاعات موجود یا دادۀ ثانویه است. گردآوری داده با استفاده از این روش بر پایۀ اطلاعات گردآوری شدۀ قبلی استوار است. به نمونه‌هایی از دادۀ ثانویه به شکل زیر می‌توان اشاره کرد:

  • اسناد شخصی (مانند: نامه‌ها، خاطرات، ویدئوهای خانوادگی، و غیره)؛
  • اسناد رسمی (مانند: روزنامه، نشریه و مجله، گزارش‌های سالانه، کارهای دانشجویی، پروندۀ کارمندان، و غیره)؛
  • دادۀ فیزیکی (مانند: کاشی‌های فرسودۀ کف اتاق، روکش کتاب‌ها، گرد و خاک روی کفش‌ها و لباس‌ها، محتوای سطل زبالۀ افراد، و غیره)؛
  • دادۀ آرشیوی (مانند: نوارهای حاوی سرشماری‌ها، سند توافق‌نامه‌های تاریخی، و غیره).

second hand data-DC-R

بسته به شیوۀ گردآوری و منبع داده، نحوۀ تجزیه و تحلیل آن نیز متفاوت است. این داده به نوبۀ خود ممکن است در کنار یکی از ابزارهای مرسوم گردآوری داده پژوهش مورد استفاده قرار گیرد. برای مثال، ممکن است پژوهشگر در روش مطالعۀ موردی دادۀ مورد نیاز را از طریق مصاحبه و دادۀ آرشیوی گردآوری کند.

پروتکل تفکر گویا

«پروتکل تفکر گویا» (Think-aloud protocols-TAPs) نیز جزء ابزارهایی است که بر سر مستقل بودن آن از ابزار مصاحبه توافق نظر وجود ندارد. همانند تعریف گروه کانونی به عنوان یک ابزار مستقل، تعریف پروتکل تفکر گویا هم به عنوان یک ابزار متمایز از مصاحبه چالش برانگیز است.

think aloud prtocol-DC-R

پروتکل تفکر گویا به عنوان ابزاری برای گردآوری داده در بسیاری از پژوهش‌ها و بررسی‌های تجربی استفاده می‌شود. این ابزار، یکی دیگر از ابزارهای گردآوری داده است که بیشتر در پژوهش‌های کیفی کاربرد دارد. انگیزۀ اصلی که ورای استفاده از این ابزار برای گردآوری داده وجود دارد، جمع‌آوری داده راجع به دلایل خود افراد برای شیوۀ رفتار آنهاست. از آنجایی که پیش‌فرض پژوهشگر در این ابزار آن است که مشارکت‌کننده می‌تواند اعمال و رفتارش را توصیف کند ( که تنها در مورد مشارکت‌کنندگانی صدق می‌کند که بتوانند افکار خود را بازگو کنند)، دادۀ گردآوری شده در پروتکل تفکر گویا باید به دقت مورد بررسی و ارزیابی قرار گیرد. از چالش‌های مرتبط با این ابزار آنست که ممکن است مشاهدۀ مستقیم بر رفتار مشارکت‌کننده تأثیر منفی داشته باشد، چراکه این مشاهده با مشاهدۀ نامحسوس متفاوت است .

پروتکل تفکر گویا برای اولین بار در حوزۀ روانشناسی مطرح شد؛ آنجا که با موضوع‌های شناختی سر و کار دارند و بنابراین گردآوری داده بسیار وابسته به شناخت و درک افراد است. به همین دلیل، تعمیم دادن نتایجی که از دادۀ گردآوری شده به این طریق اتخاذ شده به یک گروه بزرگتر مشکل و چالش برانگیز است. امروزه مطالعات زیادی، به ویژه در حوزۀ آموزش و تعلیم و تربیت، برای گردآوری داده از این ابزار بهره می‌گیرند.

علاوه بر تمام ابزارهایی که معرفی شدند، ممکن است ابزارهای گوناگون دیگری نیز برای گردآوری داده استفاده شوند. این ابزارها ممکن است خلاقانه طراحی شوند و در قالب ابزارهای رسمی تشریح شده قرار نگیرند. گاهی ممکن است یک پژوهشگر، با ترکیب چند ابزار معمول، یک ابزار جدید طراحی کند. اگرچه، از این ابزارها بسیار محدود و در بافت‌های خاص استفاده خواهد شد. با این حال، ابزارهای معمول گردآوری داده که توسط اکثر پژوهشگران مورد استفاده قرار می‌گیرند، در این بخش معرفی شد.

همچنین، در سال‌های اخیر حوزۀ جدیدی در روش پژوهش مطرح شده که باعث پدیدآمدن بحث‌هایی در زمینۀ ابزار گردآوری داده شده است. این حوزۀ جدید «روش پژوهش ترکیبی» است. برخی از پژوهشگران معتقدند که روش‌های پژوهش ترکیبی خود دارای ابزارهای گردآوری دادۀ خاصی نیستند و برای گردآوری دادۀ پژوهشی مورد نیاز از همان ابزارهایی استفاده می‌کنند که در رویکردهای کمی و کیفی رایج هستند. با این حال، افرادی نیز هستند که به این بحث‌ها اعتنایی ندارند و معتقدند که روش‌های ترکیبی خود دارای ابزارهای خاصی هستند. اما، دیدگاه کلی بر این استوار است که این ابزارهای خلاق و (به احتمال) جدید، ترکیبی از ابزارهای پایه‌ای هستند که توضیح آنها در بخش‌های قبلی ارائه شد.

بر سر ابزار بودن یا روش پژوهش بودن برخی از ابزارها نیز هنوز میان جامعۀ علمی اختلاف نظر وجود دارد. برای مثال، برخی پژوهشگران قوم‌نگاری و تحلیل گفتمان را به عنوان ابزار پژوهش قلمداد می‌کنند؛ در حالی که بسیاری این نظر را رد کرده و قوم‌نگاری و تحلیل گفتمان را به عنوان روش پژوهش معرفی می‌کنند. چراکه در قوم‌نگاری و تحلیل گفتمان پژوهشگر باید داده را از طریق ابزارهایی، مانند مشاهدۀ مستقیم یا مصاحبه، گردآوری کند.

تفاوت اصلی مراحل گردآوری داده در پژوهش کیفی و کمی ناشی از تفاوت میان داده‌های این دو گونه است. به طوری که در پژوهش کیفی باید داده‌هایی مانند متن و عکس از تعداد کمتری مشارکت‌کننده و آن هم با پرسش‌هایی بازتر گردآوری شوند. در ادامه این تفاوت‌ها بیشتر مشخص می‌شوند:

در مرحلۀ انتخاب مکان و مشارکت‌کنندگان، تفاوت رویکردهای کمی و کیفی در این است که در پژوهش کیفی هدف تعمیم به جامعه نیست و بیشتر توجه به شناخت و اکتشاف ژرف پدیده دارد. بنابراین، انتخاب افراد و مکان به صورت هدفمند (purposeful sampling) یا از روی قصد صورت می‌گیرد. برخلاف پژوهش کمی که بیشتر از نمونه‌گیری‌های تصادفی استفاده می‌شود.برای آشنایی با نمونه‌گیری هدفمند و تصادفی، و دیگر نمونه‌گیری‌های کیفی و کمی می‌توان به فصل ششم و هفتم کتاب «کرسول» (2012) مراجعه کرد.
در پژوهش کیفی به دلیل این که داده باید ژرف و در ارتباط با بافت گردآوری شود، پژوهشگر به دسترسی بیشتری به مکان و افراد نیاز دارد. همین موضوع وی را با حساسیت و چالش‌های اخلاقی بیشتری نیز درگیر می‌کند. در حالی که، در پژوهش کمی می‌توان داده‌ها را از افراد به صورت ناشناس و از راه دور هم گردآوری کرد.

در هر دو رویکرد داده‌هایی مانند مصاحبه، مشاهده، و اسناد گردآوری می‌شوند. با این حال، در مقایسه با پژوهش کمی، در پژوهش کیفی دیدگاه‌های مشارکت‌کنندگان کمتر محدود می‌شوند.

در هر دو رویکرد، باید داده‌ها و اطلاعات گردآوری شده از هر مشارکت‌کننده ثبت شود. با این حال، پژوهشگر در رویکرد کیفی به جای استفاده از یک ابزار واحد، بیشتر از پروتکل‌هایی برای سازماندهی اطلاعات هر مشارکت‌کننده استفاده می‌کند.

در پژوهش کیفی گردآوری داده و تجزیه و تحلیل داده‌ها گامی گسسته محسوب نمی‌شود. در این رویکرد فرایند تجزیه و تحلیل داده‌ها می‌تواند پس از گردآوری هر داده شروع شود تا پژوهشگر بتواند بینش‌های تازه‌ای را که پدید می‌آید در گردآوری داده بکار گیرد. بنابراین مدیریت تعامل بین پژوهشگر و منبع داده‌ای در طول زمان مسئله‌ای مهم است.

ارائه پژوهش

نمونه گزارش تحلیل داده کیفی

Sgier, Irena. 2014. Qualitative Data Analysis Report Analysis of the BeLL interviews in 10 countries: overall report, Benefits of Lifelong Learning (BeLL), the European Commission. Retrieved in 27 Dec 2015

در این گزارش نمونه‌هایی از مراحل مختلف تحلیل داده کیفی اعم از گدگذاری، تم‌بندی و گزارش داده‌ها ارائه شده است. این گزارش حاصل تحلیل داده گردآوری شده از مصاحبه در 10 کشور است.

 
موضوعات