رویکردهای روش‌شناسی - رویکرد کیفی (پیوند) حمیدرضا مختاری‌اسکی و بهروز رسولی
رویکرد کیفی رفته رفته و به لطف برخی دانشگاه‌های معتبر همچون دانشگاه شفیلد انگلستان در استفاده گسترده از آن، جایگاهی برای خود در دنیای علم دست و پا کرده است. اما همیشه چنین نبود و روزگاری سیطره علوم کمی بر علم به گونه‌ای بود که برخی از دانشوران آن عصر از اوضاع موجود ابراز ناراحتی می‌کردند.«جورجیو دی سانتیلانا» ، استاد دکتر حسین نصر، در دیباچه کتاب «علوم و تمدن اسلامی» اظهار می‌کند که  ناراحتی دکتر نصر از خصوصیت کمی و «یکطرفی» علم جدید بر او آشکار است. سانتیلانا می‌گوید:

«از این یکطرفی نیک آگاهیم و از راه برطرف کردن آن سخن فراوان گفته شده ولی این را ه را نشان نداده‌اند. امیدواریم بحث دکتر نصر کاری برای پراکندن ابرها بکند. ما همه از جان و دل آرزومند آن هستیم که کسی بتواند بر ما آشکار کند که چگونه عنصر کمی محض، نسبتهای حقیقی-کیفی و اشراقی- را که در فعالیت طبیعت خلاق درخشندگی دارند، در زیر ابر نگاه می‌دارد. در ماورای این آرزو موانع فلسفی غم‌انگیزی هست که باید از میان برداشته شود . علم همیشه بر راهی دیگر می‌رفته است. یوهانس کپلر –گواهی که دکتر نصر او را رد نخواهد کرد-چنین نوشته است: همان گونه که چشم‌ برای رنگها و گوش برای صوت‌هاست، عقل و فکر نیز برای آن است که روابط کمی را دریافت کند»[1].

همه ما ناخودآگاه درگیر پژوهش کیفی هستیم. در هنگام کار کردن، مشاهده رفتارها، ایجاد حس فضا و مکان، بحث درباره ایده‌های گوناگون با همکاران و همکلاسی‌ها و آنگاه ایجاد ساختارهای واقعیت براساس دیده‌ها و شنیده‌هایمان همگی مراحلی از پژوهش کیفی‌اند. چرا که هیچ عدد و رقمی ارائه نشده و هیچ تحلیل مبتنی بر عدد و رقم نیز انجام نشده است.

«گلیزر» که خود از کسانی بود که انقلابی در حوزه پژوهش کیفی به راه انداخت در ارائه تعریفی  نظام‌مند از آن درمانده فهرستی از نبایدها را برای پژوهش کیفی بیان کرد. او پژوهش کیفی را فعالیتی می‌داند که:

  • متکی بر تحلیل‌های آماری نیست؛
  • برای گردآوری داده‌ها از روش‌های کمی استفاده نمی‌کند؛ و
  • روش‌هایی ابتدایی برای تعیین روش‌های غیر کیفی نیست.

گورمن( 2005) ویژگی‌های کلیدی پژوهش کیفی را در چهار جمله خلاصه می‌کند:

  • پژوهشگران داده را در محیط طبیعی وقوعشان گردآوری می‌کنند و ابزار اصلی خود پژوهشگر است؛
  • داده کلامی است نه عددی؛
  • پژوهشگران کیفی بیشتر بر فرایند فعالیت تمرکز دارند تا حاصل آن؛
  • پژوهشگران کیفی معمولا داده مورد نیاز خود را به شیوه‌ی منطقی تجزیه تحلیل می‌کنند نه آماری و حاصل اغلب پژوهش‌های کیفی تولید پرسش‌های پژوهشی و حدسیات و فرضیات است نه اثبات یا رد روابط یا نتایج پیش‌بینی شده.
image1-research-R

[1] دکتر نصر، فیلسوف شهیر ایرانی و دانش‌آموخته رشته‌های فیزیک، زمین‌شناسی و فلسفه در دانشگاه‌های معظمی همچون ام.آی.تی و هاروارد، در حوالی دهه‌ی 1960 میلادی که هنوز امواج نوظهور گرایش به پژوهش کیفی عالم‌گیر نشده‌بود چنین از سیطره کمی‌گرایی در علوم شکوه کرد.

بنیان‌‌های فلسفی رویکرد کیفی (پیوند) حمیدرضا مختاری‌اسکی و بهروز رسولی

چه لزومی به مطالعه فلسفه‌ی علم در دوره‌ی دکتری هست؟ آیا نمی‌توان صرفا به کتاب‌های روش پژوهش که تعدادشان زیاد و مطالبشان هم مفصل است اکتفا کرد؟ اگر خواستیم  مطالعه فلسفه علم را شروع کنیم با کدام کتاب شروع کنیم بهتر است؟

همان‌طور که از اسم دوره‌ی دکتری PhD برمی‌آید، سرنام واژه‌های لاتینی philosophiae doctor است که معنی آن در انگلیسی می‌شود Doctor of Philosophy یعنی دکتر در فلسفه. خوب حالا دکتر یعنی چه؟ دکتر در زبان لاتین معادل انگیسی teacher و در زبان انگلیسی میانه به معنی آدم دانشمند، دانا یا فاضل learned person آمده است. پس دکتری PhD که امروزه خیلی مرسوم شده و برخی از آدمها به صرف داشتن مدرک آن در میهمانیها و مجالس خودمانی و غیر خودمانی اظهار فضل می‌کنند به معنی آدمی است که در فلسفه‌ی یک امر تخصصی خبره است. فلسفه از ریشه یونانی philosophia  معادل انگلیسی love of wisdom  به معنی عاشق دانایی آمده است. این آدم باید به دنبال ریشه‌های پدیدار شناختی و هستی شناختی امور باشد و صرف پر کردن چند پرسشنامه و پیمایش و مصاحبه‌های عمیق و سطحی یا فرمول های ساده و پیچیده نمی‌تواند از او متخصصی فاضل بسازد. اخیرا آقای محمدپور، جامعه شناس مولف کتاب‌های«ضد روش»، «روش روش» و «فراروش»،  مصاحبه‌ای کرده که خواندن آن  از جهاتی سازنده است:

«پارادایم بالاترین سطح انتزاع نظری و تلقی در باب واقعیت یا پدیده است؛ هر پارادایمی باید دارای مواضع روش‏شناختی خاص خود باشد. روش‏شناسی با تسخیر معرفت سروکار دارد. در مقابل، روش تکنیکی‏ترین و واضح‏ترین سطح برخورد با واقعیت است. بگذارید مثالی بزنم. پارادایم اثبات‏گرایی از نظر روش‏شناختی متکی به کمی‏گرایی و منطق قیاسی ـ فرضیه‏ای است و در سطح روش مثلاً روش‏های آزمایشی و پیمایشی را تجویز می‌کند. پارادایم‏های دیگر نیز مانند تفسیرگرایی یا پست‏مدرنیسم و غیره به همین شیوه عمل می‌کنند».

درک رابطه‌ی بین  پارادایم و روش که یکی در فضای فلسفی و دیگری در فضای تکنیکی قرار دارد بسیار مهم است و این میسر نمی‌شود مگر به مطالعه عمیق فلسفه‌ی علم و درک رابطه‌ی بین معرفت‌شناسی (Epistemology)، هستی‌شناسی (Ontology)، روش‌شناسی (Methodology) و روش (Method)؛ آن‌گونه که در بخش «بنیان‌های فلسفی پژوهش» توضیح داده شد.

image3-research-R

در حالی که در رویکرد کمی پژوهشگر از دریچه اثبات‌گرایی و رئالیسم به پدیده‌ها، حوادث، و قواعد و قوانین نگاه می‌کرد، نگاه پژوهشگر کیفی یک نگاه ذهن‌گرایانه از رهیافت تفسیرگرایی است. بنابراین، پژوهشگر کیفی معتقد است که حقیقت مطلقی خارج از ذهن انسان و در جهان واقع وجود ندارد، از همین رو پدیده‌ها موجودیت‌های مستقلی نیستند که بتوان آنها را به طور مستقل مورد مطالعه قرار داد. هرچه هست در ذهن افراد است، و کار پژوهشگر کیفی استخراج این چیزها از ذهن است.

جایگاه استقراء در پژوهش کیفی (پیوند) حمیدرضا مختاری‌اسکی و بهروز رسولی

فیلسوفان علم با دو موضوع استقراءگرایی و قیاسی‌گرایی مواجه بوده اند. برخی معتقدند که اکتشافات دانشمندان بزرگ براساس بینش استقرایی صورت می‌پذیرد؛ حال انکه دیگران این موضع را رد کرده و با ذکر مثال‌هایی از تاریخ علم بر این رای پای می فشارند که علوم به طور کل برمبنای قیاس قرار دارد. گروه سومی که آنها را پراگماتیست یاعملگرا میخوانند ترکیبی از قیاس و استقرا را رویکرد دانشمندان دانسته و آن را تایید کرده‌اند.

یکی از تمایزهای آشکار پژوهش کیفی و کمی رویکرد استقرایی در مقایسه با رویکرد قیاسی است. در حالی که پژوهش کیفی با بررسی داده‌ها به نتیجه می‌رسد، پژوهش کمی با بررسی گزاره‌های کلی در قالب فرضیه‌های علمی داده‌هایی را در جهت رد یا قبول آنها آزمون می‌کند. همین جا باید گفت که کارل پوپر اعتقادی به قبول یا اثبات فرضیه‌ها ندارد و می‌گوید که فقط می‌توان فرضیه‌ای را به طور موقت تایید کرد. در مقابل عقل‌گرایی انتقادی پوپر، تفسیرگرایان و ساخت‌گرایان معتقدند که هدف از پژوهش تعمیم فرضیه‌ها و نظریه‌های علمی نیست بلکه درک و شناخت بیشتر، عمیق‌تر و بهتر انسان از مسائلی است که در سازمان‌ها، اجتماع، و د رمقیاسی وسیع‌تر محیط پیرامون او می‌گذرد. برای این منظور استقراء منجر به درک بهتر پژوهشگر از موضوع های پژوهش می‌شود. چالمرز با طرح مساله استقراگرایی سطحی سعی در حل اختلاف بین فیلسوفان اثبات‌گرا و تفسیرگرا دارد. «مطابق استفراگرایی سطحی علم با مشاهده آغاز می‌شود». ولی مگر می‌شود با تعدادی مشاهده محدود گزاره یا گزاره‌هایی را  در مورد  پدیده‌های نامحدود یا بسیار زیاد صادق دانست.  «تمییز نهادن بین مقام کشف و دستیابی و مقام نقد و ارزیابی استقراگرایان را از بخشی از انتقادات مطرح شده که مربوط به ادعای آغاز شدن علم با مشاهده است می‌رهاند».

روایی در پژوهش کیفی (پیوند) حمیدرضا مختاری‌اسکی و بهروز رسولی
در سالیان اخیر به تدریج تعداد کسانی که رو به سوی رویکرد کیفی برای انجام پژوهش خود آورده‌اند بسیار زیاد شده است. اغلب دانشجویان رشته‌های علوم اجتماعی و از جهتی خاص برای من، رشته علم اطلاعات و دانش شناسی، برای انجام پایان‌نامه‌ها و رساله‌های خود دست به دامان رویکرد کیفی شده‌اند. اما در زمان دفاع از پایان‌نامه یا رساله کسانی که در انتظار دانشجو هستند همگی به یک اندازه در حوزه پژوهش‌های کیفی اطلاعات ندارند و اینجاست که سوالاتی در مورد روایی و پایایی که برای پژوهشهای کمی خیلی مهم است طرح می‌شود. این دو واژه یا بهتر بگوییم مفهوم  به بیان تعدادی از پژوهشگران رویکرد کیفی،  در دایره واژگان پژوهش کیفی به گونه‌ای دیگر تفسیر میشوند. البته گاهی پژوهشگر کیفی عمق مساله را درک نکرده و صرفا برای توجیه کارش و قانع کردن داوران دلایلی را اقامه می‌کند که احتمالا در کارش هم موفق می‌شود ولی به نظر من ضربه سختی را به کلیت پژوهش خود وارد می‌کند. پژوهشگر حتما باید قبل از شروع گردآوری داده‌ها موضع خود برای روایی و پایایی پژوهش را مشخص کند. چرا که همه مراحل گردآوری و تحلیل داده‌ها و نیز مستندسازی را تحت تاثیر خود قرار می‌دهد. نمونه‌ی زیر در گزارش نهایی یکی از طرح های تحقیقاتی نگارنده به عنوان مثال نقل می‌شود:

برای تأمین روایی و پایایی مطالعه از روش ارزیابی لینکولن و گوبا استفاده گردید که معادل روایی و پایایی در تحقیقات کمی است.بدین منظور و بر پایه این روش چهار معیار موثق بودن و اعتبار(باورپذیری)، انتقال پذیری، اطمینان پذیری  و تأیید پذیری جهت ارزیابی در در نظر گرفته شد. یکی از دلایل طولانی شدن این پژوهش وسواس پژوهشگر در مرحله‌های مختلف به منظور حصول اطمینان از روایی آن بود. با توجه به این که تحقیق حاضر بیشتر کیفی بوده ، اثبات روایی آن دشوارتر از پژوهش‌های کمی است. به همین منظور و برای دستیابی به هریک از این معیارهای یاد شده در فوق، اقدامات زیر صورت پذیرفت:

اعتبار: پژوهشگر با صرف زمان کافی، تایید فرایند پژوهش توسط هشت متخصص، استفاده از دو کدگزار برای کدگزاری چند نمونه مصاحبه جهت کسب اطمینان از یکسانی دیدگاه کدگذاران، استفاده از پرسشهای عینی و قابل اندازه گیری مانند استفاده از زمان سنج برای اندازه گیری متغیر زمان لازم برای بارگذاری وبگاه در پرسش نامه‌ی نهایی و نگارش یادداشت دامنه و یادآور در طول پژوهش خاصه در فرم های اکسل، میزان موثق بودن  داده‌های پژوهش را به حد قابل قبولی افزایش داده است.

انتقال پذیری: برای حصول اطمینان از انتقال پذیری یافته‌های پژوهشی سه متخصص وب که در پژوهش مشارکت نداشتند در مورد یافته‌های پژوهش مورد مشورت قرار گرفتند.

در همه‌ی مراحل کار و به منظور ایجاد اطمینان پذیری، جزئیات پژوهش و یادداشت برداری ها ثبت و ضبط شد. شرح مفصل فرایندی است که طی آن پژوهشگر کیفی به تفصیل جزئیات روش کار خود و مستندات را شرح می‌دهد.

تأییدپذیری:  اگر یافته‌های پژوهشی بخواهد تایید شدنی باشد، باید کلیه جزئیات در تمامی مراحل به دقت ثبت و ضبط شود که این کار در مورد هر پژوهشی باید انجام شود و همه‌ی مستندات به صورت الکترونیک در سی دی پیوست بیاید. از جمله‌ی مستندات می‌توان به متن کامل مصاحبه‌های گروه کانونی به صورت صوتی و آزمایش نهایی وبگاه‌ها به صورت ضبط ویدئویی اشاره کرد.

برای بررسی روایی در ‌پژوهش کیفی (پیوند) حمیدرضا مختاری‌اسکی و بهروز رسولی

پژوهش کیفی با «ادراک» سروکار دارد. ساعت‌های متمادی با موضوع‌های مختلف سر و کله زدن و سعی در درک رفتارهای آدم ها و سپس تعمق در آنها کار مهم پژوهشگر کیفی است. سوالی که پژوهشگر پس از پایان پژوهش از خود می‌پرسد این است:

  • آیا گزارش ما غلط بود یا صحیح؟
  • آیا اصلا پاسخ درستی به این پرسش‌ها وجود دارد؟

کرسول در بخشی از کتاب خود تحت عنوان «پرس‌و‌جوی کیفی و طراحی پژوهش: گزینش از میان پنج رویکرد» به این می‌پردازد که آیا گزارش معتبر است (روایی دارد؟) با چه استانداری از این موضوع مطمئن میشویم؟ پژوهش کیفی چگونه ارزیابی می‌شود؟

لینکلن و گوبا از اصطلاحات زیر استفاده می‌کنند:

Credibility, authenticity, transferability, confirmability

راهبردهایی برای نیل به اعتبار یا روایی در پژوهش کیفی

کرسول برای نیل به اعتبار یا روایی پژوهش کیفی هشت راهبرد را پیشنهاد می‌کند که البته در انتها تذکر می‌دهد که رعایت دست کم دو راهبرد در هر پژوهش کیفی می‌تواند برای پژوهش اعتباری قابل قبول ایجاد کند.هشت راهبرد عبارتند از:

  1. درگیری طولانی مدت پژوهشگر با فضای پژوهشی و مشاهدات مداوم او در محیط پژوهش از جمله اعتمادسازی با افراد موضوع پژوهش، فراگیری فرهنگ آن محیط و کنترل بدفهمی های ناشی از مداخله‌های پژوهشگر یا مطلعان.
  2. مثلث‌سازی(Triangulation)  از طریق گردآوری شواهداز منابع مختلف شامل تئوری های گوناگون،آدم های جورواجور، منابع اطلاعاتی متنوع و شیوه‌های گوناگون.
  3. کنترل بیرونی پژوهش از طریق داوری یا گزارش شخص ثالث: گوبا و لینکلن «گزارشگر شخص ثالث» را وکیل مدافع شیطان می‌داند. یعنی کسی که پژوهشگر را صادق نگاه میدارد؛ از او پرسش‌های دشواری درباره‌ی روش ها، معانی و تفسیرها می‌کند و صبورانه به سخنان او گوش می‌دهد.
  4. در تحلیل موردی منفی (negative case analysis) پژوهشگر فرضیه‌ها را همزمان با پیشرفت پرس و جو در پرتو شواهد ناقض اصلاح می‌کند.
  5. روشنگری پژوهشگر از همان ابتدا در مورد سوگیری‌های احتمالی خود با ذکر تجربیات قبلی، سوگیری‌ها و تمایلاتی که احتمالا تفسیرها و رویکردهای مطالعه را شکل داده‌اند؛
  6. تکنیکی که لینکلن و گوبا آن را حیاتی‌ترین کنترل برای تثبیت اعتبار می‌دانند دریافت نظر شرکت کنندگان در پژوهش در باره‌ی اعتبار یافته‌ها و تفسیرهاست. برای این کار می‌توان یافته ها، تفسیرها و نتایج پژوهش را در گروهی کانونی متشکل از شرکت کنندگان در پژوهش مورد قضاوت قرار داد.
  7. توضیح مفصل و غنی (Thick description) خوانندگان را برای قضاوت در مورد قابل انتقال بودن یافته‌ها کمک می‌کند. با این توصیف دقیق، خواننده می‌تواند تصمیم بگیرد آیا می‌تواند داده ها، روشها یا یافته‌های ارائه شده در پژوهش را در محیط دیگری به کار گیرد یا خیر.
  1. داوران بیرونی: به نظر لینکلن و گوبا این داور مثل حسابرس مالی است. او از بیرون فضای پژوهش آن را زیر نظر میگیرد و مشخص می‌کند که آیا یافته‌ها، تفاسیر و نتایج توسط داده‌ها پشتیبانی می‌شود یا خیر.

در باب روایی در پژوهش کیفی، پتون (2002) حکایتی نقل کرده که آوردن آن به تکمیل بحث کمک خواهد کرد:

«روزی روزگاری مردی درس خوانده و خردمند در سرزمینی می‌زیست که هیچ درخت میوه‌ای در آن نمی‌روئید. او اغلب، توصیف‌هایی را درباره‌ی میوه می‌خواند؛ اما هرگز آن را ندیده‌بود. عاقبت تصمیم گرفت به سفری اکتشافی برود و خودش میوه را تجربه کند. به بازار رفت و پرسان پرسان نشانی مکانی را یافت که در آنجا درختان میوه می‌روئیدند. به باغ سیبی رسید. بهار بود و درختان غرق در شکوفه و بسیار زیبا. دانشمند وارد باغ شد و از اولین درخت سیب شکوفه‌ای چید. با آن که شکوفه به غایت زیبا بود؛ عطر و طعمی دلپذیر نداشت. سراغ درختی دیگر و شکوفه‌هایی دیگر رفت؛ و آنقدر تجربه کرد تا به اشباع رسید. پس به سرزمینش بازگشت و به مردم گفت که درباره‌ی میوه زیادی اغراق شده است. پژوهشگر ما ناتوان از تمیز شکوفه بهاری از میوه تابستانی درنیافت که او هرگز چیزی را که در پی‌اش بود تجربه نکرد».

پایایی در پژوهش کیفی (پیوند) حمیدرضا مختاری‌اسکی و بهروز رسولی

هم پایایی و هم روایی در پژوهش کیفی به صورت بودن یا نبودن نیست بلکه درجه‌ای است. یعنی برای یک پژوهش میگوییم میزان روایی آن بالاست یا پایایی آن پائین ارزیابی می‌شود.

کرسول معتقد است که اقدامات زیر به افزایش پایایی کمک می‌کند:

  • یادداشت برداری مفصل و دقیق سرصحنه؛
  • ضبط صوت با کیفیت برای ثبت دقیق گفته‌ها؛
  • آوانگاری گفته‌های ضبط شده؛
  • آوانگاری نکات، مکث‌ها و جزئیاتی که معمولا جا می‌افتند؛
  • کدگذاری ناشناس به کمک کدگذاری که جزو تیم پژوهش نیست؛
  • آنالیز داده‌ها به کمک افراد ناشناس و رایانه به طوری که دیدگاه‌های مجریان پژوهش اثری در تحلیل داده نداشته باشد؛
  • سیلورمن توافق بین کدگذاران رانیز مفید می‌داند. اگر چند کدگذار کار کدگذاری را انجام دهند لازم است بین آنها توافقی درباره شیوه‌ی کار صورت پذیرد.

یکی از معانی مهم پایایی در پژوهش کیفی این است: «ثبات پاسخ‌ها با کدگذاری های مختلف مجموعه داده ها». مثالی از توافق بین کدگذاران:

  • چهار کدگذار همگی از یک دفترچه کد مشترک  و نرم افزار Nvivo استفاده کردند؛
  • برای نیل به هدف فوق چهار کدگذار چند متن موجود در داده‌ها را خوانده و به طور مستقل کدگذاری کردند،
  • پس از کدگذاری مستقل چند متن، کدگذاران به اتفاق پژوهشگران ملاقات و سعی کردند دفترچه‌ی کد راکه شامل نام کد، تعریف آن و قطعه متنی که به هر کد منتسب بود پدید آورند؛
  • سرانجام سه متن دیگر مثلا 5، 6 و 7 را به طور مستقل کدگذاری و باهم مقایسه کردند. وضعیت مطلوب آنست که همه‌ی کدگذاران کد یکسانی را به متن خاص نسبت دهند.

البته حالت ایده آل آنست که همه‌ی کدگذاران متن های مشابهی را استخراج و کدگذاری کنند ولی در عمل ممکن نیست. اغلب پژوهشگران روی عدد 80 درصد تشابه کدگذاری توافق نظر دارند.

روش‌های پژوهش رایج در رویکرد کیفی (پیوند) حمیدرضا مختاری‌اسکی و بهروز رسولی
برای انجام پژوهشی با استفاده از رویکرد کیفی روش‌های گوناگونی را می‌توان انتخاب کرد. انواع این روش‌ها و دسته‌بندی آنها در حوزه‌های گوناگون متفاوت است. برای مثال، دنزین و لینکلن (2011) روش‌های رویکرد کیفی را موردکاوی، قوم‌نگاری، تفسیری، گراندد تئوری، اقدام پژوهشی، و پژوهش کلینیکی می‌دانند.
مارشال و راسمن (2014) نیز روش‌های تحلیل روایتی، اقدام‌پژوهی، مطالعات فرهنگی، قوم‌نگاری، فیمینیستی، و غیره را پیشنهاد می‌کنند.
مریام (2014) نیز بر اساس تجربه خود در پژوهشگری و راهنمایی دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری به یک تقسیم‌بندی شش دسته‌ای در رویکرد کیفی قائل است: پژوهش پایه کیفی، پدیدارشناسی، قوم‌نگاری، گراندد تئوری، تحلیل روایتی، و پژوهش انتقادی.
کرسول (2007) بر اساس دلایل و استدلال‌های مدونی انواع طرح‌های کیفی را در پنج روش روایتی، پدیدارشناسی، قوم‌نگاری، موردکاوی، و گراندد تئوری دسته‌بندی کرده است. به طور خلاصه، تمامی روش‌های کیفی به دنبال چگونگی ساخت معنا، چگونگی معنا بخشیدن مردم به زندگی‌شان و دنیاهایشان هستند.
در ادامه، هم‌سو با نظر کرسول درباره دسته‌بندی روش‌های کیفی به توضیح پنج روش اصلی در این رویکرد خواهیم پرداخت.
قدمت پژوهش روایتی (narrative research) به عنوان یکی از روش‌های کیفی در ادبیات روش پژوهش چندان نیست. بیشتر پژوهش‌هایی که از این روش برای حل مسائل استفاده کرده‌اند در سه دهه اخیر کار و منتشر شده‌اند. هرچند، این روش در گذشته نیز وجود داشته، اما در دهه‌های اخیر ساختاربندی، تعریف، و رایج شده است. واژه روایتی، به‌ویژه در حوزه علوم اجتماعی، واژه محبوبی است. مسائل گوناگون روانشاسی و جامعه‌شناسی پس از جنگ جهانی از مهمترین دلایل توجه به این روش بوده است. همچنین، جنبش‌های اخیر در حوزه فلسفه، مانند دیدگاه پسامدرن، نیز در گسترش این روش بی‌تأثیر نبوده‌اند.
پژوهش روایتی درباره داستان زندگی افراد صحبت می‌کند، روشی که زندگی را تاریخی می‌بیند، و روشی میان‌رشته‌ای مرکب از حوزه‌های نظریه سواد، تاریخ شفاهی، رمان، روان‌شناسی، فلکلور، و فلسفه است. فرض این روش آن است که مردم واقعیت‌هایشان را بر اساس روایت داستانشان می‌سازند. پژوهشگر در روش روایتی به دنبال جستجوی داستان جامعه پژوهش و ثبت آن داستان است. بنابراین، آنچه که در پژوهش روایتی بسیار حائز اهمیت است، آزادی و اعتماد است. آزادی به معنای راحت بودن و باز بودن مشارکت‌کننده در جریان گردآوری داده، و اعتماد به معنای آن‌که مشارکت‌کننده تمام آن‌چه که واقعیت دارد را بیان کند، و هیچ واقعیتی را منحرف نکند. از این رو، ایجاد یک فضای دوستانه و صمیمی حین گردآوری داده میان پژوهشگر و مشارکت‌کننده در پژوهش روایتی ضروری به نظر می‌رسد.
پژوهش روایتی دارای مدل‌های گوناگون است که پژوهشگران به آنها اشاره کرده‌اند. یکی از مسائلی که درباره پژوهش روایتی وجود دارد، آن است که دانشجویان تفاوت میان این روش و روش‌های دیگر کیفی متوجه نمی‌شوند، یا به سختی آن را درک می‌کنند. در این خصوص، باید گفت که پژوهش روایتی تا حد زیادی بر موردهای خاص و بافت‌های متنوع برای گردآوری داده تمرکز می‌کند.

با آن‌که ابزار اصلی گردآوری داده در پژوهش روایتی مصاحبه عمیق و ساختارنیافته است، ممکن است از اسناد تاریخی، آلبوم‌های خانوادگی، عکس‌ها و تصاویر، تفاهم‌نامه‌ها و قراردادها، سرگذشت‌نامه‌ها و خودسرگذشت‌نامه‌ها، نامه‌ها و پیام‌ها، تماس‌ها، و به طور خلاصه هرآنچه بتواند اطلاعاتی درباره موضوع مورد پژوهش به‌دست دهد، به عنوان منابع گردآوری داده استفاده کند. گردآوری دقیق و عمیق داده در این روش از آن نظر مهم است که مرحله تحلیل و نتیجه‌گیری کاملاً وابسته به دقت و صحت همین داده است.در مسائلی که به موضوع‌های مذهبی، فرهنگی، قومی قبیله‌ای و غیره می‌پردازند، پژوهش روایتی می‌تواند روش مناسبی برای پاسخگویی به آنها باشد.

نقدی که به این روش پژوهش وارد دانسته‌اند، آن است که پژوهش روایتی بیشتر از آن‌که بر روی بافت اجتماعی تأکید داشته باشد، روی افراد متمرکز است. به هر حال، پژوهش روایتی، مانند تاریخ زندگی، به دنبال پاسخگویی به پرسش‌های جامعه‌شناسی درباره گروه‌ها، اجتماعات، و بافت‌ها از طریق تجربه زیسته مشارکت‌کنندگان در پژوهش است. از آنجا که این روش پژوهش بر خاطرات افراد متکی است، آنجا که افراد قدرت یادآوری حوادث و اتفاق‌ها را ندارند، این پژوهش کارآمدی چندانی ندارد. علاوه بر این، پژوهش روایتی بسیار زمان‌بر و نیازمند آموزش‌های ویژه‌ای است.

از آنجا که فلسفه پدیدارشناسی به نوعی فلسفه رویکرد کیفی را تشکیل می‌دهد، بسیاری از صاحب‌نظران تصور می‌کنند که تمام روش‌های کیفی بن‌مایه‌ای پدیدارشناسانه دارند. پدیدارشناسی یکی از مکاتب فلسفی قرن بیستمی نیز به‌شمار می‌آید، که توسط هوسرل معرفی و ترویج شد. از منظر فلسفی، پدیدارشناسی بر این ایده تأکید دارد: چیزی که خود را می نمایاند یا پدیدار است. پدیدارشناس به تقلیل مفاهیم انتزاعی و پیچیده در قالب قواعد و قوانین جزئی‌تر و ساده‌سازی آنها، آن‌چنان که علم جدید به دنبال آن است، علاقمند نیست. در حوزه روش پژوهش، پدیدارشناسی به معنای مطالعه تجربه‌های آگاهانه افراد درباره جهان واقع است، که شامل زندگی روزانه و کنش‌های اجتماعی آنان می‌شود.
بنابراین، پدیدارشناسی برای پاسخگویی به مسائلی مناسب‌تر است که به «تجربه شخصی» افراد وابسته است. تشریح و توضیح مفصل این تجربه رسالت پدیدارشناسی است. برای مثال، بررسی تجربه شخصی افراد از «درد» موضوعی است که پژوهشگر پدیدارشناس می‌تواند آن را تحت بررسی قرار دهد. پدیدارشناس برای بررسی این موضوع ممکن است با افرادی که درد را تجربه کرده‌اند مصاحبه‌های عمیق داشته باشد، که به آنها اصطلاحاً مصاحبه پدیدارشناسی می‌گویند. پتون (1990) پدیدارشناسی را به عنوان «روشی که بر توصیف آن‌چه که افراد تجربه می‌کنند و چگونگی تجربه کردن این تجربه تمرکز دارد».

کار پژوهشگر پدیدارشناس تشریح ساختار اساسی و اصلی تجربه است. موضوع‌هایی که معمولاً از طریق پدیدارشناسی مطالعه می‌شوند، مفاهیم عشق، عصبانیت، خیانت، و حوزه‌هایی از این دست هستند. برای آن‌که پژوهشگر بتواند به ساختار این مفاهیم پی‌ببرد، معمولاً داده را از طریق مصاحبه گردآوری می‌کند. از این رو، محصول مطالعه پدیدرشناسی «توصیفی مرکب است که اسانس و ذات یک پدیده را بیان می‌کند».

کرسول (2013) معتقد است پژوهش پدیدارشناسی در پنج مرحله اصلی انجام می‌شود:

  • پژوهشگر نیامند درک دیدگاه فلسفی ورای رویکرد است، به‌ویژه مفهوم مطالعه آن‌که افراد یک پدیده را چگونه تجربه می‌کنند؛
  • پدیدارشناس پرسش‌های پژوهش را تعریف می‌کند، که برای شناخت پدیده مهم هستند؛
  • پژوهشگر به گردآوری داده، اغلب از طریق مصاحبه با افراد، می‌پردازد؛
  • تحلیل داده پدیدارشناسی انجام می‌شود. در این گام پروتکل‌های اجرایی مهم خواهند بود؛ و
  • گزارش پدیدارشناسی منتشر می‌شود.
به  نظر کرسول (2013) تحلیل داده در روش پدیدارشناسی از رویکرد ساده‌سازی استفاده می‌کند: تحلیل گفته‌ها و تم‌های گوناگون، و جستجو برای تمامی معانی مرتبط و ممکن. در این‌گونه پژوهش‌ها پژوهشگر باید تمامی پیش‌داوری‌ها را کنار گذاشته و تجارب را همان‌گونه که هستند توصیف کند و تحلیل این گفته‌ها را بدون سوگیری انجام دهد.
سابقه قوم‌نگاری (ethnography)، به عنوان یک روش پژوهش، به صد سال پیش باز می‌گردد. قوم‌نگاری ریشه در غرب دارد، به عنوان علمی که به شناخت فرهنگ‌های دور (غیر غربی) مشغول است. هدف از قوم‌نگاری شناخت و توصیف یک فرهنگ خاص ـ اغلب به صورت عمیق ـ بوده است. بنابراین، قوم‌نگاری ابتدا در حوزه جامعه‌شناسی و علوم اجتماعی مطرح شده و بعدها به سایر حوزه‌ها سرایت پیدا کرده است.
دایره‌المعارف پژوهش‌های کیفی سیج قوم‌نگاری را به عنوان «هنر و علم توصیف یک گروه یا یک فرهنگ» تعریف کرده است. پژوهشگر قوم‌نگار با ذهنی باز، و نه ذهنی خالی، وارد میدان پژوهش می‌شود. پژوهشگر قوم‌نگار بر اساس مسئله خاص و روشنی پژوهش خود را طراحی کرده و برای پاسخگویی به پرسش‌های پژوهش قوم‌نگاری می‌کند. با توجه به آن‌که در پژوهش‌های قوم‌نگاری امکان و احتمال سوگیری بسیار بالاست، پژوهشگران معمولاً از مثلث‌بندی (یا مثلث‌سازی) برای اعتبار بخشیدن به داده‌های گردآوری شده کمک می‌گیرند.

قوم‌نگاران تمایل به توصیف و فهم حس‌ها و مفاهیم اجتماعی و فرهنگی دارند، بنابراین قوم‌نگار هم داستان‌سراست و هم پژوهشگر. کارهای میدانی قلب طراحی پژوهش‌های قوم‌نگاری را تشکیل می‌دهند. بنابراین، اهمیتی که کار میدانی در پژوهش قوم‌نگاری دارد بیش از سایر روش‌های رویکرد کیفی است.

آن‌گونه که از قوم‌نگاری استنباط می‌شود، مشارکت دقیق و مداوم پژوهشگر در فرایند پژوهش، به‌ویژه در میدان پژوهش، یکی از الزامات پژوهش قوم‌نگاری است. این مشارکت می‌تواند به صورت آشکار باشد یا آن‌که پژوهشگر به عنوان عضوی از جامعه و گروه وارد میدان پژوهش شود. این مشارکت به پژوهشگر کمک خواهد کرد که یک گروه یا قوم را به صورت عمیق بشناسد، به ماهیت پدیده‌ها پی ببرد، و حوادث را توصیف کند.

فرهنگ، دیدگاه‌های تاریخی، مفهوم‌سازی، نشانه‌شناسی، و مفاهیمی از این دست از مهمترین مفاهیم و موضوع‌های مطرح در پژوهش قوم‌نگاری هستند. مشاهده مشارکتی، انواع گوناگون مصاحبه، و پرسشنامه مهمترین ابزارهای پرکاربرد گردآوری داده در پژوهش قوم‌نگاری است. تحلیل داده گردآوری شده نیز در پژوهش قوم‌نگاری کار دشواری است. مرحله تجزیه و تحلیل در این روش از شروع کار میدانی آغاز و تا نگارش آخرین واژه در گزارش نهایی ادامه دارد.

موردکاوی (پیوند) حمیدرضا مختاری‌اسکی و بهروز رسولی

برای استفاد ه از روش موردکاوی در میان این روش‌های موجود،  به گفته «یین» (Yin) گزینش باید براساس سه عامل صورت پذیرد: اول؛ نوع پرسش پژوهش دوم؛ تسلطی که پژوهشگر بر وقایع رفتاری دنیای واقع دارد و سوم. تمرکز بر پدیده‌های معاصر در مقابل پدیده‌های تاریخی. هدف نخست و اصلی موردکاوی، یافتن درک بهتری از پدیده‌های اجتماعی پیچیده است. بسیاری از پدیده‌های روزمره‌ای که در زندگی  خود شاهد آن هستیم دارای ماهیت بسیار پیجیده و ورای درک روزمره‌ی آدمی است. در حالی که برخی متخصصان معتقدند که موردکاوی بیشتر ماهیتی کاوشگرانه یا اکتشافی (Exploratory) دارد، «یین» برآن است که هرسه ویژگی کاوشگرانه، توصیفی یا توصیفگر (Descriptive) و تبیین‌گر (Explanatory) را می‌تواند داشته باشد.

پژوهش موردکاوی به دلیل درگیر بودن دانشمندانی در حوزه‌های گوناگون در آن برای جامعه‌شناسان شناخته‌شده بوده‌است. برای مثال فروید در حوزه روانشناسی کاری ر ا انجام داده بود. متخصصان نشان داده‌اند که خاستگاه  موردکاوی به مطالعات انسان‌شناختی و جامعه شناسی بازمی‌گردد. دانشمند انسان‌شناس، مالینوفسکی با مطالعه‌ای که در مورد جزایر تروبریاند انجام داد و جامعه شناس فرانسوی لاپلی در مورد خانواده‌ها و همینطور مطالعات موردکاوی دپارتمان جامعه‌شناسی دانشگاه شیکاگو در فاصله سال‌های دهه‌های 1920 تا 1950 از اولین مطالعات موردکاوی بوده اند.

عبارت کلیدی این نوع از پژوهش، سیستم بسته (Bounded System) است.  پژوهش موردکاوی بررسی موضوعی از طریق مطالعه یک یا چند مورد در یک سیستم بسته است. بنابراین موردکاوی الزامابه یک مورد محدود نمی‌شود بلکه اساسا مفهوم سیستم بسته‌ای که در محدوده‌ی آن پژوهش انجام می‌شود تعیین کننده است. هرچند که در مورد روش یا روش‌شناسی بودن موردکاوی اختلاف نظر هست؛ اغلب پژوهشگران اعتقاد دارند که موردکاوی یک روش‌شناسی یا استراتژی جامع پژوهش محسوب می‌شود. بر این مبنا، موردکاوی مطالعه‌ای عمیق در حوزه یک یا چند سیستم بسته (مورد) است که در طول زمان و از طریق فرایندهای گردآوری داده دقیق و عمیق شامل منابع چندگانه اطلاعات (مثل مشاهده، مصاحبه، مواد دیداری شنیداری، اسناد و گزارشات) صورت گرفته، سرانجام گزارشی توصیفی از مورد و تم‌های مبتنی بر مورد را منتشر می‌کند. به لحاظ گستره ممکن است چند برنامه (مانند مطالعه چندمکانی) یا یک برنامه (مطالعه درون مکانی) برای پژوهش انتخاب شود.

گراندد تئوری (پیوند) حمیدرضا مختاری‌اسکی و بهروز رسولی
«اشتراوس و گلیزر» در کتاب خود، «کشف گراندد تئوری»، خوانندگان را به استفاده آزاد و بدون تکلف از گراندد تئوری فراخواندند. چارمز ضمن اشاره به این دعوت خود را میهمانی می پندارد که با مطالعه و به کارگیری اصول و قواعد پیشنهادی اشتراوس و گلیزر، و با استفاده از پیشرفت‌های انجام شده در چهار دهه‌ی اخیر، شیوه‌ای نو را برای انجام گراندد تئوری پیشنهاد می‌کند. او در جایی می‌گوید: «من روش‌های گراندد تئوری را مجموعه‌ای از اصول و عملیات می‌دانم نه بسته یا نسخه‌ای تجویز شده». توجه به دو نکته در این نقل قول مهم است:

اول این که گراندد تئوری روش نیست بلکه مجموعه‌ای از روش‌هاست و چارمز تقریبا در همه جای کتاب خود از آن به صورت جمع استفاده می‌کند.

دوم آنکه اصالتی در این روش‌ها نیست؛ پژوهشگر نباید به صرف انتخاب روش گراندد تئوری، آن را کورکورانه و بدون ملاحظه درهمه بافت ها و بسترها، یکسان به‌کار گیرد.

چارمز در جای دیگری تمایزی میان کار خود و پیشگامان گراندد تئوری را بیان می‌کند. در حالی که اشتراوس و گلیزر از عبارت «کشف» برای داده‌ها و تئوری در گراندد تئوری استفاده کرده و پژوهشگر را جدا از داده‌ها و تئوری های به زعم آنها «کشف شده» میدانند؛ چارمز از عبارت «ساخت» (Construct) بهره گرفته و معتقد است که پژوهشگر داده‌ها را از بافتی که خود متعلق به آن است گردآوری و تئوری ها را در جریان پژوهش به روش گراندد تئوری می سازد؛ پس پژوهشگر از بافت پژوهش جدا نیست.

image4-research-R

تاثیر نظریه‌ها و رویکردهای پژوهشی قبل از دهه 1960 بر گراندد تئوری

(برگرفته از مقاله «لارس سلدن برگردان دکتر یزدان منصوریان با عنوان «تردید در گراندد تئوری»)

نسخه‌ی کلاسیک گراندد تئوری را که گلیزر و اشتراوس ارائه کردند بر تحلیل عملکرد و فرایند تاکید می‌کند. برای عمل به این تاکیدات رویکرد گردآوری داده در گراندد تئوری به صورت همزمانی گردآوری و تحلیل داده‌ها توصیه شده است. گلیزر (1987) نخستین پرسش گراندد تئوری را برای تحقق چنین رویکرد اینگونه مطرح می‌کند:

  1. اینجا چه خبر است؟

چارمز(1381) این پرسش را در دو سطح تفسیر می‌کند:

  • فرایندهای اجتماعی مبنایی چه هستند؟
  • فرایندهای روانشناسی اجتماعی مبنایی چه هستند؟

دو واژه کلیدی که در همه جا تکرار می‌شود تامل (Reflection) و ارزیابی (Assessment) است. پژوهشگر گراندد تئوری بیش از هر حوزه دیگری نیازمند تامل در یافته‌ها و داده‌های گردآوری شده و ارزیابی موقعیت خود در فرایندهای پژوهش است. برای کمک به او میتوان پرسش‌هایی را مطرح کرد:

  1. از دیدگاه چه کسی فرایند مفروض، بنیادین و از دیدگاه چه کسی حاشیه‌ای است؟
  2. فرایند اجتماعی مشاهده شده چگونه ایجاد می‌شود؟ کنش‌های شرکت کنندگان در پژوهش چگونه فرایندهای اجتماعی را شکل می‌دهد؟
  3. چه کسی و در چه وضعیتی فرایندهای اجتماعی را تحت تاثیر قرار می‌دهد؟
  4. شرکت کنندگان مختلف چه معناهایی را از فرایندهای اجتماعی مشاهده شده دریافت می‌کنند؟ چگونه درباره آن سخن می‌گویند؟ بر چه نکاتی تاکید می‌کنند؟ به چه چیزهایی اشاره نمی‌کنند؟

در پژوهش گراندد تئوری این نکات بسیار مهم هستند:

  • توجه همزمان به کنش‌ها و عملکردها، و  کلمات و گفته ها؛
  • توضیح و تشریح دقیق زمینه‌ها، بافت‌ها، صحنه‌ها و موقعیت‌های کنش‌ها؛
  • ثبت دقیق اتفاقات و افرادی که آنها را انجام دادند و دلیل انجام؛
  • یافتن راههایی برای تفسیر این داده‌ها؛
  • تاکید بر واژه‌ها و عبارتهایی که افراد معانی خاصی را از آنها برداشت می‌کنند؛
  • یافتن پیش فرض‌ها (مفروضات) و فرضیات پنهان افراد و تشریح چگونگی هویدا شدن و تاثیر گذاری آنها بر کنش‌ها.

چارمز سخن از «قوم‌نگاری گراندد تئوری» (Grounded Theory Ethnography) یا «قوم‌نگاری» به روش «گراندد تئوری» می‌کند. او گراندد تئوری را نوعی از قوم‌نگاری می‌داند.

موضوع مهم دیگر در گراندد تئوری، جلوگیری از دگماتیسم و پیروی کورکورانه از تئوری های موجود است. در جای جای کتابهای گراندد تئوری خاصه چارمز، به باز بودن یا آزاد بودن ذهن پژوهشگر تاکید می‌شود. یافتن افق‌های تازه و آزادانه حرکت کردن به سوی آنها نیز توصیه می‌شود.

دسترسی به «داده‌های غنی» همچون کاویدن زمین برای گنج یا معدنی ارزشمند مدفون در آن است. این داده‌ها در لایه‌های سطحی و بیرونی زندگی اجتماعی یافت نمی‌شوند و برای دسترسی به آنها پژوهشگر باید با تامل در یافته‌های اولیه خود و استفاده از قدرت ابتکار و خلاقیت شخصی اش در ابداع ابزارها و روش‌های جدید به لایه‌های زیرین دست یافته و پس از گردآوری یا استخراج داده‌های غنی از آنها برای ساختن تئوری یا مدل مورد نظر خود استفاده کند. داده‌های غنی به تعببیر «چارمز» کامل (full)، متمرکز (focused) و مشروح (detailed) هستند.

به قول «گیرتز» (1973) «دست یافتن به«داده‌های غنی» یعنی این که پژوهشگر در پی «شرح مفصل»، همچون نگارش یادداشت‌های میدانی وسیع از مشاهدات، گردآوری گزارشات شخصی پاسخگویان یا تفسیر گویه‌های مفصل پاسخگویان در شکل متن پیاده شده مصاحبه‌ها است».

چارمز پژوهش کیفی را همچون عکسبرداری با دوربینی می‌داندکه دارای عدسی های متعددی است. ابتدا ]با عدسی واید[ تصویری بزرگ و کلی از میدان و سپس با تعویض مداوم عدسی ها صحنه‌هایی نزدیک تر و دقیق تر را ثبت میکنید. هرچند که روش، ابزاری را برای دیدن در اختیار پژوهشگر میگذارد اما نمی‌تواند به طور خودکار بینشی به او عرضه دارد. «چشمی تیزبین»، «ذهنی باز»، «گوشی کارآزموده» و «دستی منضبط» شما را به موضوع مطالعه تان نزدیک تر کرده و داشتن آنها بسیار مهم تر از خلق ابزارهای روش‌شناختی است.

«بگذارید مساله پژوهش، روش مورد نظر شما را شکل بدهد».

چه داده‌هایی غنی (rich) و کافی (sufficient) محسوب می‌شوند؟ برای حصول اطمینان این پرسش‌ها را از خود بپرسید:

  • آیا داده‌های کافی درباره زمینه‌های افراد، فرایندها و محیط (settings) گردآوری کردم تا یادآورد فوری و درک و به تصویر آوری کامل بافت مورد مطالعه را ایجاد کند؟
  • آیا داده‌های کافی درباره توصیف دقیق مجموعه‌ای از دیدگاه‌ها و عملکردهای شرکت‌کنندگان در پژوهش را به دست آورده‌ام؟
  • آیا داده‌ها آنچه را که در لایه‌های زیرین سطح بافت مورد پژوهش قرار دارد آشکار می‌سازد؟
  • آیا مقدار داده‌های گردآوری شده آنقدر هست که تغییرات را در گذر زمان آشکار سازد؟
  • آیا دیدگاه‌های متفاوت درباره عملکردهای گوناگون شرکت کنندگان در پژوهش را گردآوری کرده‌ام؟
  • آیا داده‌هایی را گردآوری کرده‌ام که مرا قادر به ایجاد دسته‌های تحلیلی (Analytic categories) کند؟
  • چه نوع مقایسه‌هایی را می‌توانم بین داده‌های گردآوری شده انجام دهم؟ چگونه این مقایسه‌ها میتوانند ایده‌هایی را تولید و ارائه کنند؟

یکی از مسائل مهم در گردآوری داده احترام به نظرات شرکت کنندگان و درک دیدگاه‌های آنان است. البته این به این مفهوم نیست که پژوهشگر دیدگاه‌های همه شرکت کنندگان را می پذیرد؛ بلکه او دیدگاه‌ها را ثبت و ضبط می‌کند، با آنان با احترام رفتار می‌کند و در طی گردآوری و تحلیل داده‌ها دیدگاه‌های خود را تحمیل نمی‌کند اما تفسیر خود را سرانجام بر داده‌ها اعمال می‌کند. «درک تفسیری دقیق» (a careful interpretive understanding) عبارتی است که چارمز برای یک نتیجه‌گیری و دستاورد بزرگ پژوهش کیفی از آن یاد می‌کند.

«کیفیت ـ و اعتبارـ پژوهش با داده‌ها آغاز می‌شود».

دو معیار دیگر[کیفیت] داده‌ها برای توصیف وقایع تجربی، مناسب بودن (suitability) و کفایت (sufficiency) است. طراحی پژوهش باید به صورت کامل و یکپارچه صورت پذیرد. شناخت مطلعان کلیدی و انجام ده مصاحبه فشرده با آنان که در نتیجه بررسی و مشاهدات اولیه کافی صورت می‌گیرد بسیار با کیفیت‌تر از انجام ده مصاحبه غنی بدون هیچ مقدمه‌ای است.

گراندد تئوری، مانند هر روش دیگری، دارای سرآغاز و سرانجامی است. پیمودن این مراحل می‌تواند درستی انجام گراندد تئوری را تضمین کند، و در نهایت نتیجه‌ای که گرفته می‌شود از استحکام علمی لازم برخوردار خواهد بود. برای سهولت و درک آسان‌تر این مسیر، مراحل انجام گراندد تئوری در نمودار زیر نمایش داده شده است.

chart2-research-R

 مراحل انجام گراندد تئوری

[1] هرچند به طور مستقل به این نظر رسیدم که معادل‌های فارسی برای گراندد تئوری مناسب نیستند اما چون دکتر یزدان منصوریان قبل از من این نکته را در پانوشت مقاله ترجمه‌ای خود منتشر ساخت، عینا آن را نقل میکنم:

«اکنون در منابع فارسي واژه گراندد تئوري به شکلهاي مختلفي ترجمه شده که از آن جمله مي توان به نظريه بنيادي،  نظريه زمينه‌اي،  نظريه مبنايي، نظريه داده محور، نظريه پردازي داده بنياد، نظريه مفهوم سازي بنيادي، رويش نظريه، و نظريه برخاسته از داده اشاره کرد. از آنجا که در مورد معادلهاي فوق توافقي فراگير ميان مترجمان فارسي وجود ندارد، براي جلوگيري از هر گونه ابهام در اينجا از همان “گراندد تئوري” استفاده شده است. شايد در آينده با توافق مترجمان يکي از معادلهاي انتخاب شده استفاده بيشتري پيدا کند و به عنوان معادل پذيرفته شده اين واژه به کار رود. البته به نظر مترجم ]یزدان منصوریان[ “نظريه داده محور” و “نظريه داده بنياد” مناسبترين گزينه ها هستند.»


منابع پژوهش منابع پیشنهادی برای مطالعه بیشتر

عناصر اساسی پژوهش کیفی (وبگاه)

Qualitative Research Methods: A Data Collector’s Field Guide Module 1 Qualitative Research Methods Overview

این پیوند حاوی مقدمه‌ای بر عناصر اساسی پژوهش کیفی است که در انتهای متن، منابع معتبر دیگری را برای مطالعات عمیق‌تر معرفی می‌کند.

پژوهش پدیدارشناسی (وبگاه)

Qualitative Research: Phenomenology

در این ارائه روش پژوهش پدیدارشناسی، از روش‌های مطرح در رویکرد کیفی، در قالب 26 اسلاید توضیح داده شده است.

روش پدیدارشناسی (وبگاه)

Phenomenological Research Guidelines

دکتر جانت واترز در این پیوند به توضیح روش پدیدارشناسی پرداخته و رهنمودهایی پیرامون این روش ارائه کرده است.

روش پدیدارشناسی (وبگاه)

Phenomenological Research

در این پیوند روش پدیدارشناسی به طور ساده و مختصر توضیح داده شده است. این ارائه در قالب پرزی آماده شده است.

انواع روش‌های کیفی (وبگاه)

Types of Qualitative Observational Research

در این پیوند، انواع روش‌های کیفی، یعنی پژوهش روایتی، پدیدارشناسی، قوم‌نگاری، موردکاوی، و گراندد تئوری توضیح داده شده است. این راهنما توسط دانشگاه کلورادو تهیه و منتشر شده است.

روش پژوهش قوم‌نگاری (وبگاه)

A SYNTHESIS OF ETHNOGRAPHIC RESEARCH

دکتر مایکل گنزوک، استاد دانشگاه کالیفرنیای جنوبی، در این پیوند توضیح‌های مفصلی راجع به روش پژوهش قوم‌نگاری ارائه کرده است.

روش پژوهش قوم‌نگاری (وبگاه)

Ethnographic Methodology

این پیوند، که توسط دانشگاه میشیگان تِک ارائه شده، شامل اطلاعات مختصر و مفیدی راجع به روش پژوهش قوم‌نگاری است.

انواع روش‌های کیفی (وبگاه)

Types of Qualitative Observational Research

در این پیوند، انواع روش‌های کیفی، یعنی پژوهش روایتی، پدیدارشناسی، قوم‌نگاری، موردکاوی، و گراندد تئوری توضیح داده شده است. این راهنما توسط دانشگاه کلورادو تهیه و منتشر شده است.

توضیح روش موردکاوی (وبگاه)

Case Study Research Design

در این پیوند به توضیح روش موردکاوی، به عنوان یکی از رایج‌ترین روش‌ها در رویکرد کیفی، پرداخته شده است.

طرح درس درباره موردکاوی (وبگاه)

The Case Study as a Research Method: Uses and Users of Information

این پیوند، در واقع، یک طرح درس درباره موردکاوی است. جوانب گوناگون موردکاوی در این پیوند مورد بحث قرار گرفته و در انتهای صفحه منابع مفیدی برای آشنایی بیشتر با موردکاوی آورده شده است.

نمونه‌گیری در پژوهش کیفی (مقاله)

Sampling in Qualitative Research: Rationale, Issues, and Methods

مقاله «نمونه‌گیری در پژوهش کیفی: منطق، موضوع و روش‌ها» طرحی کلی از اصول راهنما، منطق، ویژگی‌ها و مثال‌هایی عینی از نمونه‌گیری در پژوهش کیفی را شرح می‌دهد.

مسائل جانبی پژوهش روایتی، یعنی اخلاق، سیاست، و غیره (کتاب)

Andrews, Molly, Corinne Squire, and Maria Tamboukou, eds. Doing narrative research. Sage, 2013. Google Books

این کتاب توسط یک تیم بین‌المللی به رشته نگارش درآمده است که به پژوهشگران در انتخاب روش روایتی به عنوان روش انجام پژوهش خود کمک می‌کند. این اثر با مقدمه‌ای درباره پژوهش روایتی آغاز شده و مسائل جانبی پژوهش روایتی، یعنی اخلاق، سیاست، و امثال این‌ها خاتمه می‌یابد.

معرفی روش پژوهش روایتی (کتاب)

Silverman, David, ed. Qualitative research. Sage, 2010. Google Books

پدیدآور این اثر، دیوید سیلورمن، از اساتید و صاحب‌نظران پژوهش کیفی است. در این اثر، او جوانب گوناگون رویکرد کیفی، از روش‌های کیفی گرفته تا روایی و پایایی در رویکرد کیفی را مورد بحث قرار داده است. این کتاب به زبانی ساده نوشته شده که برای دانشجویان یک منبع آموزشی جامع به شمار می‌آید. در این اثر، می‌توان درباره روش‌های گوناگون مطرح در رویکرد کیفی اطلاعاتی کسب کرد. در فصل هفدهم این اثر روش پژوهش روایتی معرفی و تشریح شده است.

پژوهش روایتی (کتاب)

Lieblich, Amia, Rivka Tuval-Mashiach, and Tamar Zilber. Narrative research: Reading, analysis, and interpretation. Vol. 47. Sage, 1998. Google Books

از آثار پایه و بنیادی در زمینه پژوهش روایتی این کتاب است. انواع مدل‌های پژوهش روایتی در این کتاب تشریح شده است. اثر به پژوهشگر می‌آموزد چگونه بخواند، چگونه تحلیل کند، و چگونه تفسیر کند. این اثر توسط انتشارات سیج منتشر شده است.

روش‌های پژوهش در علوم اجتماعی (کتاب)

بلیکی، نورمن.  طراحی پژوهش‌های اجتماعی. ترجمه حسن چاوشیان. تهران: نشر نی، 1393

طراحی پژوهش‌های اجتماعی اثری روشن و دقیق درباره مرحله برنامه‌ریزی و طراحی پژوهش است. کتاب‌های موجودِ روش‌های تحقیق اجتماعی در ایران ــ اعم از ترجمه یا تألیف ــ همگی کتاب‌های عمومی روش تحقیق به‌شمار می‌آیند و بیشتر آن‌ها از حد مطالب مقدماتی جلوتر نمی‌روند. به همین دلیل است که جای خالی کتاب‌هایی که به تفصیل وارد بحث‌های تخصصی‌تری درباره محورهای اصلی روش تحقیق شوند به‌شدت احساس می‌شود. این کتاب مرور کاملی است به همه مسائلی که دانشجویان و پژوهشگران و اساتید علوم اجتماعی در طراحی پژوهش‌ها و رساله‌های خود با آن‌ها مواجه می‌شوند. تأکید روشنگرانه بر رابطه ارگانیک نظریه و پژوهش، و توجه متوازن به روش‌های کیفی و کمی، و بحث مفصلی درباره استراتژی‌های پژوهش ــ که مبحث جدیدی در کتاب‌های روش تحقیق در ایران به شمار می‌آید ــ از مزیت‌های بارز و کمیاب این کتاب در مقایسه با کتاب‌های دیگر است. طراحی پژوهش‌های اجتماعی خصوصاً برای دانشجویانی که در مرحله تدوین رساله هستند و استادانی که به‌تازگی کار راهنمایی پایان‌نامه‌ها را آغاز می‌کنند، بسیار سودمند خواهد بود (برگرفته از وبگاه نشر نی). با آن‌که این کتاب در حوزه علوم اجتماعی به رشته نگارش درآمده، اما برای سایر رشته‌های علمی نیز کاربردی است. به‌ویژه بخش رویکرد کیفی این کتاب برای پژوهشگرانی که برای پاسخگویی به مسئله پژوهش ناگزیر از استفاده از این روش هستند، مناسب است.

پژوهش روایتی (کتاب)

فلیک، اووه.  درآمدی بر تحقیق کیفی. ترجمه هادی جلیلی. تهران: نشر نی، 1392

پژوهش کیفی جای خود را در بسیاری از رشته‌های علوم اجتماعی، روان‌شناسی، پرستاری و رشته‌هایی از این دست پیدا کرده است. شما چه محققی تازه‌کار باشید یا کارکشته، می‌توانید گستره‌ای متنوع از روش‌های خاصی را به‌کار گیرید که هر یک پیش‌فرض‌های متفاوتی دارند و در پی هدفی جداگانه‌اند. هر روشی در پژوهش کیفی بر درک خاصی از موضوع تحقیق خود مبتنی است. با این‌حال، نباید روش‌های کیفی را مستقل از فرایند تحقیق و موضوع مورد مطالعه دانست. این روش‌ها به‌وضوح در چارچوب فرایند تحقیق جای گرفته‌اند و تنها با استفاده از دیدگاهی که مراحل و فرایندهای تحقیق را مبنا قرار می‌دهد، می‌توان بهترین درک و توصیف را از آن‌ها به عمل آورد. از این‌رو، هدف اصلی این کتاب عبارت است از معرفی مراحل مختلف فرایند پژوهش کیفی. مهم‌ترین روش‌های گردآوری و تفسیر داده‌ها، و همچنین قواعد ارزیابی و ارائه یافته‌ها در چارچوب مراحل مختلف اجرای پژوهش مطرح شده‌اند. این عمل نمایی کلی از حوزه پژوهش کیفی، بدیل‌هایی عینی از روش‌شناسی و مدعیات، کاربرد، و محدودیت‌های آن در اختیار شما قرار می‌دهد. این امر به شما امکان خواهد داد تا مناسب‌ترین استراتژی روش‌شناختی را با توجه به سؤالات و مسائل تحقیق خود انتخاب کنید (برگرفته از وبگاه نشر نی).

روش‌های پژوهش در حوزه علم اطلاعات و دانش‌شناسی (کتاب)

حریری، نجلا. اصول و روش‌های پژوهش کیفی. تهران: آگاه، 1385

در این اثر، که در حوزه علم اطلاعات و دانش‌شناسی نوشته شده، مؤلف به جوانب گوناگون رویکرد کیفی پرداخته است. در فصل سوم این اثر، راهبردهای (یا روش‌های) رویکرد کیفی، از قبیل موردکاوی، قوم‌نگاری، پدیدارشناسی، گراندد تئوری، اقدام‌پژوهشی، پژوهش تاریخی، و غیره توضیح داده شده‌اند.

قوم‌نگاری در حوزه جامعه‌شناسی (کتاب)

Atkinson, Paul, Amanda Coffey, Sara Delamont, John Lofland, and Lyn Lofland, eds. Handbook of ethnography. Sage, 2001. Google Books

پاول اتکینسون از صاحب‌نظران روش پژوهش، به‌ویژه روش پژوهش کیفی، و استاد جامعه‌شناسی دانشگاه کاردیف در انگلستان است. او به همراه همکارانش کتابی در حوزه قوم‌نگاری به رشته تألیف درآورده‌اند که دستنامه‌ای کاربردی در این حوزه است. یکی از نقاط قوت این اثر، تشریح قوم‌نگاری در بافت‌های گوناگون آموزشی و پژوهشی است.

قوم‌نگاری و چگونگی اجرای آن (دستنامه)

Gobo, Giampietro. Doing ethnography. Sage, 2008. Google Books

این اثر یک دستنامه جامع در زمینه قوم‌نگاری و چگونگی اجرای آن به عنوان روش پژوهش است. پس از تعریف قوم‌نگاری، این کتاب به توضیح انواع استایل‌های گوناگون قوم‌نگاری پرداخته و نحوه انجام قوم‌نگاری را از آغاز تا پایان توضیح می‌دهد.

روش قوم‌نگاری (دستنامه)

LeCompte, Margaret Diane, and Jean J. Schensul. Designing and conducting ethnographic research. Vol. 1. Rowman Altamira, 2010. Google Books

اگر به دنبال یک دستنامه جامع درباره چگونگی طراحی و انجام یک پژوهش به روش قوم‌نگاری هستید، این اثر می‌تواند به نیاز شما به صورت کارآمدی پاسخ دهد. از این کتاب با عنوان جعبه ابزار پژوهش قوم‌نگاری نام می‌برند. پرسش‌های نظیر چه‌کسی، چه‌زمانی، و چگونه باید پژوهش قوم‌نگاری انجام دهد در این کتاب مطرح شده است.

درباره پژوهش قوم‌نگاری (کتاب)

Schensul, Stephen L., Jean J. Schensul, and Margaret Diane LeCompte.Essential ethnographic methods: Observations, interviews, and questionnaires. Vol. 2. Rowman Altamira, 1999. Google Books

یکی از آثار کلاسیک درباره پژوهش قوم‌نگاری، به‌ویژه درباره روش‌ها و ابزارهای گردآوری داده برای تحلیل در این روش، این کتاب است. کتاب به هدف راهنمایی دانشجویان و پژوهشگران جوان برای انجام پژوهش قوم‌نگاری نوشته شده، بنابراین یک اثر پایه در حوزه قوم‌نگاری به شمار می‌آید.

قوم‌نگاری انتقادی با تأکید بر اهمیت اخلاق و عملکرد در موقعیت‌های عملی (کتاب)

Madison, D. Soyini. Critical ethnography: Method, ethics, and performance. Sage, 2011. Google Books

بهترین اثر پروفسور مدیسون (استاد دانشگاه نورث‌وسترن) این کتاب است. این کتاب نگاهی نو به روش پژوهش کیفی دارد. قوم‌نگاری انتقادی با تأکید بر اهمیت اخلاق و عملکرد در موقعیت‌های عملی به رشته نگارش درآمده است. از آنجا که تمرکز کتاب بر قوم‌نگاری است، منبع مناسبی برای آشنایی با این روش کیفی به شمار می‌آید.

جوانب گوناگون رویکرد کیفی (کتاب)

Silverman, David, ed. Qualitative research. Sage, 2010. Google Books

پدیدآور این اثر، دیوید سیلورمن، از اساتید و صاحب‌نظران پژوهش کیفی است. در این اثر، او جوانب گوناگون رویکرد کیفی، از روش‌های کیفی گرفته تا روایی و پایایی در رویکرد کیفی را مورد بحث قرار داده است. این کتاب به زبانی ساده نوشته شده که برای دانشجویان یک منبع آموزشی جامع به شمار می‌آید. در این اثر، می‌توان درباره روش‌های گوناگون مطرح در رویکرد کیفی اطلاعاتی کسب کرد.

توضیح مفصل موردکاوی (کتاب)

Yin, Robert K. Case study research: Design and methods. Sage publications, 2014. Google Books

بدون شک، دکتر رابرت کی. یین استاد بلامنازع پژوهش موردکاوی است. او که مدیر شرکت کوسموس (COSMOS)، از سازمان‌های پژوهش کاربردی و علوم اجتماعی است، تا کنون پروژه‌های بسیاری در حوزه علوم اجتماعی به انجام رسانده است. مشهورترین کتاب او ـ و مشهورترین کتاب در حوزه موردکاوی ـ با عنوان «پژوهش موردکاوی: طراحی و روش‌ها» به ویرایش ششم رسیده است. این کتاب، که توسط پرکارترین ناشر کتاب‌های روش پژوهش (یعنی انتشارات سیج) منتشر شده دارای شش فصل برای آموزش روش پژوهش موردکاوی است: مقدمات موردکاوی، طراحی موردکاوی، آمادگی برای گردآوری شواهد، گردآوری شواهد برای موردکاوی، تجزیه و تحلیل داده، و گزارش موردکاوی.

این کتاب توسط هوشنگ نایبی ترجمه شده و به‌واسطه نشر نی منتشر شده است. نشر نی کتاب فارسی را این‌گونه معرفی کرده: «موردپژوهی روش تحقیق کیفی پرکاربردی در رشته‌های گوناگونی چون جامعه‌شناسی، روان‌شناسی، مردم‌شناسی، تاریخ، اقتصاد، مدیریت، برنامه‌ریزی شهری، پزشکی و بسیاری رشته‌های دیگر است که براساس گوناگونی (اسناد، مصاحبه، مشاهده، مصنوعات مادی) به مطالعه و کندوکاو تجربی پدیده (مورد) یا پدیده‌هایی (موردهایی) در بستر حیات واقعی آن می‌پردازد. از موردپژوهی می‌توان هم برای اکتشاف سود جست و هم برای توصیف و هم برای تبیین. با این همه موردپژوهی یکی از روش‌های مناسب برای مطالعه تبیینی و نظریه‌آزمایی است. در این کتاب اساساً به طرح‌ریزی موردپژوهی و نحوه تحلیل یافته‌های موردپژوهی می‌پردازد بر جنبه علمی و اتکای این روش بر مجموعه‌ای از شیوه‌ها و روال‌های معین تأکید می‌شود. همچنین از معیارهای قضاوت درباره طرح تحقیق موردپژوهی (اعتبار سازه، اعتبار درونی، اعتبار بیرونی و پایانی) سخن به میان می‌آید و شیوه‌های تحلیل داده‌های موردپژوهی (تطبیق الگو، ارائه تبیین و تحلیل رشته زمانی) و شیوه‌های گزارش موردپژوهی به‌تفصیل مطرح می‌شود» (برگرفته از وبگاه نشر نی).

مورد کاوی در علوم اجتماعی (کتاب)

بلیکی، نورمن.  طراحی پژوهش‌های اجتماعی. ترجمه حسن چاوشیان. تهران: نشر نی، 1393

طراحی پژوهش‌های اجتماعی اثری روشن و دقیق درباره مرحله برنامه‌ریزی و طراحی پژوهش است. کتاب‌های موجودِ روش‌های تحقیق اجتماعی در ایران ــ اعم از ترجمه یا تألیف ــ همگی کتاب‌های عمومی روش تحقیق به‌شمار می‌آیند و بیشتر آن‌ها از حد مطالب مقدماتی جلوتر نمی‌روند. به همین دلیل است که جای خالی کتاب‌هایی که به تفصیل وارد بحث‌های تخصصی‌تری درباره محورهای اصلی روش تحقیق شوند به‌شدت احساس می‌شود. این کتاب مرور کاملی است به همه مسائلی که دانشجویان و پژوهشگران و اساتید علوم اجتماعی در طراحی پژوهش‌ها و رساله‌های خود با آن‌ها مواجه می‌شوند. تأکید روشنگرانه بر رابطه ارگانیک نظریه و پژوهش، و توجه متوازن به روش‌های کیفی و کمی، و بحث مفصلی درباره استراتژی‌های پژوهش ــ که مبحث جدیدی در کتاب‌های روش تحقیق در ایران به شمار می‌آید ــ از مزیت‌های بارز و کمیاب این کتاب در مقایسه با کتاب‌های دیگر است. طراحی پژوهش‌های اجتماعی خصوصاً برای دانشجویانی که در مرحله تدوین رساله هستند و استادانی که به‌تازگی کار راهنمایی پایان‌نامه‌ها را آغاز می‌کنند، بسیار سودمند خواهد بود (برگرفته از وبگاه نشر نی). با آن‌که این کتاب در حوزه علوم اجتماعی به رشته نگارش درآمده، اما برای سایر رشته‌های علمی نیز کاربردی است. به‌ویژه بخش رویکرد کیفی این کتاب برای پژوهشگرانی که برای پاسخگویی به مسئله پژوهش ناگزیر از استفاده از این روش هستند، مناسب است.

پژوهش‌های کیفی در علوم اجتماعی (کتاب)

فلیک، اووه.  درآمدی بر تحقیق کیفی. ترجمه هادی جلیلی. تهران: نشر نی، 1392

پژوهش کیفی جای خود را در بسیاری از رشته‌های علوم اجتماعی، روان‌شناسی، پرستاری و رشته‌هایی از این دست پیدا کرده است. شما چه محققی تازه‌کار باشید یا کارکشته، می‌توانید گستره‌ای متنوع از روش‌های خاصی را به‌کار گیرید که هر یک پیش‌فرض‌های متفاوتی دارند و در پی هدفی جداگانه‌اند. هر روشی در پژوهش کیفی بر درک خاصی از موضوع تحقیق خود مبتنی است. با این‌حال، نباید روش‌های کیفی را مستقل از فرایند تحقیق و موضوع مورد مطالعه دانست. این روش‌ها به‌وضوح در چارچوب فرایند تحقیق جای گرفته‌اند و تنها با استفاده از دیدگاهی که مراحل و فرایندهای تحقیق را مبنا قرار می‌دهد، می‌توان بهترین درک و توصیف را از آن‌ها به عمل آورد. از این‌رو، هدف اصلی این کتاب عبارت است از معرفی مراحل مختلف فرایند پژوهش کیفی. مهم‌ترین روش‌های گردآوری و تفسیر داده‌ها، و همچنین قواعد ارزیابی و ارائه یافته‌ها در چارچوب مراحل مختلف اجرای پژوهش مطرح شده‌اند. این عمل نمایی کلی از حوزه پژوهش کیفی، بدیل‌هایی عینی از روش‌شناسی و مدعیات، کاربرد، و محدودیت‌های آن در اختیار شما قرار می‌دهد. این امر به شما امکان خواهد داد تا مناسب‌ترین استراتژی روش‌شناختی را با توجه به سؤالات و مسائل تحقیق خود انتخاب کنید (برگرفته از وبگاه نشر نی).

روش قوم‌نگاری (وبگاه)

Ethnographies

در این پیوند روش قوم‌نگاری به طور ساده و مختصر توضیح داده شده است. این ارائه در قالب پرزی آماده شده است.

پنج روش اصلی پژوهش در رویکرد کیفی (پاورپوینت)

Five approaches to qualitative research

در این ارائه پنج روش اصلی پژوهش در رویکرد کیفی ـ بر اساس دسته‌بندی کرسول ـ توضیح داده شده است.

تعامل‌گرایی نمادین (ویدیو)

«آموختن تفکر مفهومی: مصاحبه‌ای با «جولیت کوربین»

در این مصاحبه، جولیت کوربین که از شاگردان و همکاران اشتراوس در پایه گذاری روش‌های گراندد تئوری به شمار می‌رود، سعی می‌کند روش منحصر به فرد خود را در استفاده از «تعامل‌گرایی نمادین» (Symbolic Interactionism) برای پیشبرد گراندد تئوری بیان کند.

پیشنهاد منبع

 


نمونه‌ها بر اساس رشته

نمونه کاربرد پژوهش روایتی برای رصد رفتار خوانندگی دختران و پسران در مدارس (مقاله)

Legg, Robert. "Reviewing the situation: a narrative exploration of singing and gender in secondary schools." Music Education Research 15, no. 2 (2013): 168-179

نمونه پژوهش روایتی با استفاده از مصاحبه و تحلیل داده کیفی (مقاله کنفرانس)

Ilze Briska, "Fostering Students' Experience of Holistic Artistic Creativity." Paper presented at the 7th International Conference on Person, Color, Nature, Music. Daugavpils Univ, Daugavpils, Latvia, May 10-15, 2011

نمونه استفاده از مصاحبه و مشاهده در یک پژوش روایتی (مقاله)

Smith, Jesse M. "Becoming an atheist in America: Constructing identity and meaning from the rejection of theism." Sociology of Religion (2010): srq082

نمونه‌های استفاده از روش پدیدارشناسی (مقاله) Parent, Roger, and Stanley Varnhagen. "Qualitative evaluation of semiotic-based intercultural training." Σημειωτκή-Sign Systems Studies 1 (2013): 116-139 Full-Text

نمونه استفاده از پدیدارشناسی برای فهم درک افراد از معنای دوستی (مقاله) دانایی، مجید، حسين بهروان، و سيمين فروغ زاده. «جامعه شناسي پديدارشناسانه درك معناي دوستي (نمونه موردي دانش‌آموزان پسر دبيرستاني شهر مشهد).» دو فصلنامه جامعه‌شناسي آموزش و پرورش 3، شماره 3 (1391): 71 ـ 106 (تمام‌متن)

نمونه تحلیل پدیدارشناسی تفسیری (مقاله) الویری، محسن، و محمدرضا برزويي. «گونه شناسي ريوكردهاي آموزه ي مهدويت در چارچوب ظرفيت تمدنيمشرق موعود، شماره 34 (1394): 55

نمونه پژوهش قوم‌نگاری در اجتماعات سایبری موسیقیایی (مقاله)

Waldron, Janice. "YouTube, fanvids, forums, vlogs and blogs: Informal music learning in a convergent on-and offline music community."International Journal of Music Education (2012): 0255761411434861

نمونه پیاده‌سازی و تحلیل 1261 صفحه مصاحبه در پژوهش روایتی (مقاله)

Noland, Carey M., and Heather J. Carmack. "Narrativizing Nursing Students’ Experiences With Medical Errors During Clinicals." Qualitative health research (2014): 1049732314562892

نمونه پژوهش و مصاحبه روایتی برای مطالعه درد (مقاله)

Torresan, Maria Marina, Lorenza Garrino, Alberto Borraccino, Giorgia Macchi, Anna De Luca, and Valerio Dimonte. "Adherence to treatment in patient with severe cancer pain: A qualitative enquiry through illness narratives." European Journal of Oncology Nursing (2015) Full-Text

نمونه کاربرد پژوهش روایتی در رویکرد کیفی (مقاله)

Peden-McAlpine, Cynthia, Joan Liaschenko, Terri Traudt, and Eleanor Gilmore-Szott. "Constructing the story: How nurses work with families regarding withdrawal of aggressive treatment in ICU–A narrative study."International journal of nursing studies 52, no. 7 (2015): 1146-1156

نمونه پژوهش پدیدارشناسی برای مطالعه رفتار ارتباط معلمان با دانش‌آموزان (پایان‌نامه)

Power, Nicola. "To touch or not to touch. Male primary school teachers' experiences of touch: a hermeneutic phenomenological study." MA Thesis, Auckland University of Technology, 2009 Full-Text

نمونه پژوهش پدیدارشناسی برای مطالعه درک سالمندان از فعالیت‌های فیزیکی گروهی (پایان‌نامه)

Bidonde, María Julia. "The meaning of group physical activity experiences to older women." PhD diss., University of Saskatchewan, Saskatoon, 2005 Full-Text

نمونه پژوهش پدیدارشناسی برای مطالعه تجربه‌های زیسته پزشکان داوطلب اهدای عضو (مقاله) هاشميان‌فر، سيد علی، لطفعلی خانی، و رضا اسماعيلی. «مطالعه تجربه زيسته پزشکان داوطلب اهدای عضوفصلنامه خون 12، شماره 3 (1394): 287 ـ 291 (تمام‌متن)

نمونه پژوهش قوم‌نگاری درباره هستی‌شناسی مرگ و سوگواری در مراقبت‌های بیمارستانی (مقاله)

CASSIDY, Richard Cassidy, “The body and ontology: Perinatal death and bereavement in the technoscientific landscape of hospital care.” Revista Teknokultura 12, no 2, (2005): 285-316. Full-Text

نمونه پژوهش گراندد تئوری برای فهم مشکلات زنان کارآفرین (مقاله) قمبرعلی، رضوان، و فرحناز رستمی. «شناسایی مشکلات زنان کارآفرین استان کرمانشاهکارآفرینی در کشاورزی 2، شماره 5 (1394): 1 ـ 17 (تمام‌متن) در این پژوهش از روش مصاحبه و یادداشت‌برداری میدانی برای گردآوری داده استفاده شده است.

نمونه‌های استفاده از پژوهش روایتی در علوم ورزشی (مقاله)

Dowling, Fiona, Robyne Garrett, lisahunter, and Alison Wrench. "Narrative inquiry in physical education research: the story so far and its future promise." Sport, Education and Society ahead-of-print (2013): 1-17

نمونه کاربرد پژوهش روایتی در مطالعات خانواده و جنسیت فرزند (مقاله)

Eerola, Petteri, and Johanna Mykkänen. "Paternal Masculinities in Early Fatherhood Dominant and Counter Narratives by Finnish First-Time Fathers."Journal of Family Issues (2013) Full-Text

نمونه کاربرد روش پژوهش روایتی برای طراحی الگوهای مفهومی (مقاله) بهزادی، نازنین، سید مصطفی رضوی، و سید رسول حسینی. «طراحي الگوي مفهومي دانشگاه كارآفرين با رويكرد كارآفريني سازمانيتوسعه کارآفرینی 7، شماره 4 (1393): 697 ـ 713 (تمام‌متن)

نمونه پژوهش پدیدارشناسی برای مطالعه تأثیر یوگا بر انسان (پایان‌نامه)

Myers, Elizabeth Deedee. "Lived outcomes of amputees who practice yoga: A qualitative study informed by phenomenology." PhD diss., Fielding Graduate University, 2015. Full-Text

نمونه پژوهش پدیدارشناسی برای مطالعه تجربه بزرگسالان با طلاق والدینشان (پایان‌نامه)

Du Plooy, Jacobus Christoffel. "Adults' experience of coping with parental divorce during childhood: a phenomenological perspective." PhD diss., North-West University, 2014. Full-Text

 

نمونه پژوهش گراندد تئوری برای مطالعه مکانیزم‌های تغییر درمان‌شناسی در معالجه اضطراب  (پایان‌نامه)

Jones, Hannah Linley. "The mechanisms of therapeutic change: a qualitative study of a cognitive-behavioral intervention with a parent-training component for anxious youth." PhD diss., 2014. Full-Text

نمونه پژوهش گراندد تئوری برای تولید مدل توانمندی‌های موردنیاز پرسنل امنیت و حفاظت (پایان‌نامه)

Lubbe, Lindy-Lee. "A competency model for security officers: a qualitative design." PhD diss., McGill University, 2010. Full-Text

در این پژوهش کیفی جزئیات مفیدی درباره چگونگی مشارکت جامعه پژوهش در گردآوری داده ارائه شده است.

نمونه پژوهش گراندد تئوری برای مدل‌سازی فرایند دفاع در خشونت‌های محلی (پایان‌نامه)

Drummond, Sarah Jane. "A Descriptive Model of the Offence Process in Domestic Violence." MA Thesis, University of Canterbury, 1999. Full-Text

پیشنهاد منبع

 

دیدگاه‌ها
    • سلام و سپاس
      پیشنهاد میکنم برای دریافت آموزه های به روز و معتبر درباره روشهای تحقیق در موضوع موردنظرتان سرفصل «چگونگی کسب دانش روش شناختی» مندرج در این بخش را دنبال بفرمایید. با دنبال کردن این آموزه ها به منابع و محتوای مفیدی خواهید رسید که ممنون می شویم در صورت تمایل با ما به اشتراک بگذارید.

  • با سلام و عرض تشکر صمیمانه /بالاخره کسانی پیدا شدند که دانش گرانبهای خود را در اختیار بقیه گذاشته و راهی بگشایند .
    فضای وب را غنی و ارزشمند کردید سپاس

  • بسیار عالی است و منبعی ارزشمند برای، همانطور که خودتان گفته اید، کمک رسانی به پژوهشگران..
    از آنجا که زبان علم انگلیسی است و آثار بسیار ارزشمندی در جامعه علمی در مورد پژوهش وجود دارد، پیشنهاد می کنم معادل انگلیسی کلمات کلیدی هم در متن ذکر شود تا دوستان علاقه مند به اطلاعات بیشتر به راحتی به جستجوی اطلاعات در آن زمینه بخصوص بپردازند.
    این پیشنهاد را در این صفحه بخصوص مطرح می کنم اما به راحتی در صفحات دیگر سامانه تان هم کاربرد دارد.
    با تشکر و به امید موفقیتهای بیشتر

ثبت دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *


9 + 6 =