یکی از مهمترین بخش‌های پژوهش که سنگ بنای شواهد تجربی و تفسیری را فراهم می‌سازد بخش گردآوری داده است. این موضوع به مانند آشپزی برای پخت یک غذای خوب و سالم است که نیاز به مواد اولیۀ مناسب خود را دارد. بدون گردآوری درست داده‌های درست هم نمی‌توان به پرسش‌های پژوهش پاسخ داد و در ادامه هم منجر به ارائۀ یافته‌های غیر قابل قبولی می‌شود که مزۀ آن مورد پسند جامعۀ علمی قرار نمی‌گیرد. در این راستا، مراحل گردآوری داده و مهمترین شیوه‌های آن معرفی خواهند شد. این کار به پژوهشگر کمک می‌کند تا بتواند بهترین شیوه یا شیوه‌های گردآوری داده را برای کار خود انتخاب کند. نخستین نکته‌ای که وجود دارد این است که گردآوری داده در پژوهش پس از اقداماتی مانند تعریف مسئله، ایجاد چارچوب نظری، بیان فرضیه‌ها/پرسش‌ها، مشخص کردن طرح پویش، و تعریف رویه‌های نمونه‌گیری انجام می‌شود. بنابراین پژوهشگر بایداقدامات لازم را پیش از گردآوری داده انجام دهد.

مراحل گردآوری داده فراتر از تعیین شیوۀ گردآوری داده است. بنابراین ابتدا مراحل گردآوری داده تشریح می‌شوند و پس از آن شیوه‌های گردآوری داده و مراحلی را که می‌توان در آن شیوه پیمود معرفی می‌شوند.

data collection process-N

مراحل گردآوری داده

این مراحل همچنین جدا از کمی یا کیفی بودن داده‌ها مطرح می‌شوند. البته تفاوت‌هایی در کمی یا کیفی بودن داده‌ها وجود دارند که بیشتر در برخی از تکنیک‌های اجرای مراحل است و نه کلیات مراحل، که به آنها نیز اشاره می‌شوند. در ادامه گام به گام گردآوری داده آمده است.

در این مرحله باید افراد (دانش‌آموزان، والدین، بزرگسالان، و ...) یا مکان‌هایی (مدرسه، دانشگاه، سازمان، و ...) که قرار است مطالعه در یا روی آنها صورت ‌گیرند تعیین شوند.
اگر تعداد مشارکت‌کنندگان کم است می‌توان کل گروه را به روش سرشماری بررسی کرد اما در صورتی که تعداد زیاد است نیاز به نمایندگانی (representative) از کل گروه مورد مطالعه وجود دارد. در واقع این نمایندگان، نمونه‌ای از جامعۀ هدفهستند که پژوهش در آن انجام می‌شود.
منظور از جامعۀ هدف، گروهی از افراد با برخی از ویژگی‌های مشترک هستند که پژوهشگر می‌تواند براساس اهداف پژوهش تعیین کند و مطالعۀ خود را بر روی آنها انجام دهد. البته پژوهشگران علوم اجتماعی از واژۀ پاسخ‌دهندگان (respondents) به عنوان افرادی که اطلاعاتی از خودشان ارائه می‌دهند استفاده می‌کنند. در این میان، فرد آگاه یا مطلع (informant) عضوی از گروه است که می‌تواند به طور مستقیم دربارۀ خود گروه صحبت کند. تعیین محدودۀ مطالعه در روش‌های کمی و کیفی تفاوت‌هایی دارند که در بخش «تفاوت‌های گردآوری داده‌های کمی و کیفی» به آنها اشاره می‌شوند.
پژوهشگر برای گردآوری داده نیازمند دسترسی به منابع داده‌ای است. این دسترسی شامل کسب مجوز و یا اجازه از نهادها و سازمان‌ها (مانند آموزش و پرورش، وزارت کشور، وزارت علوم، و...)، مشارکت‌کنندگان در پژوهش، والدین کودکان، از جایی که پژوهش انجام می‌شود (مانند شورای پژوهشی دانشگاه یا پژوهشگاه) و یا ... است. در بیشتر زمان‌ها کسب مجوز و بدست آوردن دسترسی چندان ساده نیست. بسیاری از افراد و سازمان‌ها به علت‌های گوناگون نمی‌توانند زمان و منابع خود را در این راه هزینه کنند و حتی ممکن است به درخواست پژوهشگر ارزش چندانی ندهند. اهمیت این موضوع ممکن است تا آنجایی برسد که پژوهشگر مجبور شود پرسش‌ها و اهداف خود را به دلیل عدم همکاری مشارکت‌کنندگان تغییر دهد. بنابراین، پژوهشگر باید راهبردهایی را در این زمینه بکار گیرد. راهبردهای زیر برای افزایش شانس بدست آوردن دسترسی پیشنهاد شده است:
  • آشنا شدن با سازمان یا گروه و اهداف آنها پیش از برقراری تماس
  • اختصاص زمان کافی
  • استفاده از مخاطبان نزدیک (دوست، آشنا، و همکار) یا پیدا کردن افراد جدید در سازمان
  • شفاف ساختن اهداف و زمان دسترسی
  • برطرف کردن نگرانی‌های سازمان در رابطه با میزان منابع موردنیاز، پیامدهای منفی پژوهش، و محرمانگی اطلاعات
  • برشمردن مزایای پژوهش برای سازمان
  • استفاده از واژه‌ها و بیان مناسب به دور از هر گونه رئیس‌بازی، خسته‌کنندگی، و یا تهدیدکنندگی
  • تسهیل فرایند تحویلپاسخ‌ها برای مشارکت‌کننده
  • افزایش تدریجی سطح دسترسی به سازمان از کم تا زیاد
  • افزایش اعتبار میان مشارکت‌کنندگان با احترام گذاشتن و رعایت حقوق آنها
  • و ...

 بهترین راه برای کسب اجازه به ویژه از سازمان ارسال یک نامۀ رسمی است. پیشنهاد می‌شود این نامه مواردی را مانند هدف مطالعه، میزان زمان لازم، چگونگی استفاده از داده‌ها و یافته‌ها، چگونگی انجام گردآوری داده‌ها، مزایای انجام پژوهش، و چگونگی حفاظت از اسرار مشارکت‌کنندگان دربرگیرد.

ارسال درخواست و همچنین توجه به راهبردهای بیان شده می‌تواند در بدست آوردن دسترسی به منبع داده به پژوهشگر کمک فراوانی کند. همچنین پژوهشگر باید به این موضوع توجه کند که گرفتن مجوز دسترسی از مکان به‌ویژه برای مشارکت‌کنندگان در سازمان این قدرت را در اختیار وی قرار نمی‌دهد که هر گونه خواست می‌تواند با مشارکت‌کنندۀ سازمانی رفتار کند. بلکه برای این که بتواند از بیشینۀ همکاری مشارکت‌کنندگان استفاده کند باید به حقوق تک تک آنها احترام بگذارد. این موضوع در زمینۀ اخلاق گردآوری داده قرار می‌گیرد که در مرحلۀ آخر گردآوری داده به آن اشاره می‌شود.

برای پاسخ‌گویی به پرسش‌های پژوهش و یا بررسی فرضیه‌ها باید به داده‌ها شکل داد. برای تعیین نوع داده‌ها و اطلاعات مورد نیاز برای گردآوریدر پژوهش‌های کمی، نخست متغیرهای تأثیرگذار در قالب‌هایی مانند مستقل، وابسته، و کنترل تعیین می‌شوند. پیشنهاد می‌شود لیستی از متغیرها ایجاد شود و براساس آنها متغیرهای موردنیاز تعیین گردند. دوم، تعریف اصطلاحات یا تعریف عملیاتی متغیرها انجام می‌شود. منظور از تعریف عملیاتی، تعیین تعریف و چگونگی اندازه‌گیری متغیرها در مطالعه است. در پایان، نوع داده‌ها و اطلاعات لازم برای بررسی و سنجش متغیرها مشخص می‌شوند.این داده‌ها می‌توانند داده‌های عملکردی مانند داده‌های هوش، داده‌های نگرشی مانند نگرش مثبت یا منفی به تغییرات انجام شده در پایگاه شبکۀ اجتماعی،مشاهده‌های رفتاری مانند مشاهدۀ رفتار افراد در مصاحبه‌های کاری، و همچنین داده‌های واقعی مانند گزارش نمره‌هایدانش‌آموزان را در برگیرند.
در پژوهش‌های کیفی، برای تعیین شکل مناسب داده‌ها، پژوهشگر باید شناخت دقیقی از پرسش‌های پژوهش بدست آورد. در این گونه پژوهش‌ها، پرسش‌ها بیشتر عمومی و باز هستند تا پژوهشگر بتواند دیدگاه‌ها و رفتار مشارکت‌کننده را بدون تأثیر دیدگاه خود مورد بررسی قرار دهد. همچنین به دلیل این که هدف شناخت ژرف پدیده است، پژوهشگر نیازمندشکل‌هایی از داده است که اطلاعات بیشتری را در اختیار وی قرار دهد. در این گونه پژوهش‌ها داده‌ها می‌توانند در شکل‌هایی مانندیادداشت‌های میدانی و ترسیم‌هایی در مشاهده، رونوشت‌هایی از مصاحبۀ باز یا پاسخ پرسش‌های باز پرسشنامه، متن اسناد یا یادداشت‌هاییازآنها، و آثار دیداری و شنیداری مانند عکس، نوارهای ویدئویی، صدا، اشیاء، و ... پدیدار شوند. به عنوان نمونه، برای شناخت یک شبکۀ اجتماعی و کاوش ویژگی‌های آن نیاز به داده‌ها و اطلاعاتی مانند ماهیت مورد، پیشینۀ تاریخی، محیط فیزیکی، زمینه‌های اقتصادی، سیاسی، و قانونی، و ویژگی‌های رقابتیآن وجود دارد که از یادداشت‌هایمشاهدۀ پایگاه، پرسش از کاربرانآگاه و مدیران، و یا بررسی مستندات ساخت و توسعۀ آن بدست می‌آیند.
پس از تعیین نوع داده‌ها و اطلاعات مورد نیاز، نوبت به تعیین ابزار و طراحی پروتکل پژوهش است. ابزار، وسیله‌ای را برای سنجش، مشاهده، و ثبت داده‌های عملکردی، نگرشی، رفتاری، و واقعی در اختیار پژوهشگر قرار می‌دهد. البته پژوهشگر باید پیش از گردآوری داده، ابزاری مناسب برای گردآوری داده موردنیازش انتخاب کند. 
در صورتی که این ابزار در نوشته‌های پیشین وجود دارد پژوهشگر می‌تواند با کسب اجازه از صاحب ابزار از آن به طور کامل یا با انجام تغییراتی استفاده کند. در غیر این صورت، پژوهشگر باید ابزار را طراحی کند. البته باید به موضوع‌ها و چالش‌های مربوط به طراحی ابزار هم توجه کند. برای آگاهی بیشتر می‌توان به بخش طراحی ابزار مراجعه کرد.
پروتکل پژوهش که بیشتر در پژوهش‌های کیفی بکار می‌رود به پژوهشگر کمک می‌کند تا اطلاعات گزارش شدۀ مشارکت‌کنندگان را سازماندهی کند. پروتکل‌ها دربرگیرندۀ فرایند ثبت اطلاعات هستند به گونه‌ای که پژوهشگر را از مشکلات بالقوۀ گردآوری داده و چالش‌های اخلاقی تأثیرگذار بر کیفیت داده آگاه می‌سازد. به عنوان نمونه، پروتکل مصاحبه می‌تواند راهنمای فرایند مصاحبه، پرسش‌ها، و فضایی برای یادداشت‌برداری را دربرگیرد و پروتکل مشاهده می‌تواند گاه‌شناسی رویدادها، تصویر افراد، تصویر یا نقشه‌ای از محیط، یا نقل قول کلمه به کلمه از افراد را دربرگیرد. به عنوان یک نمونه خاص‌تر، پروتکل مصاحبه در مورد عوامل موفقیت تأثیرگذار بر پایگاه‌های شبکۀ اجتماعی می‌تواند از سه بخش زیر تشکیل شود:

بخش نخست: ارائۀ توضیحاتی در رابطه با موضوع مصاحبه که هدف آن آماده ساختن مصاحبه‌شونده از نظر ذهنی و روحی برای مصاحبه است.

بخش دوم: پرسش از نقش و فعالیت‌های مشارکت‌کننده در شبکۀ اجتماعی و همچنین برداشت و تعریف وی از شبکه و کارکردهای آن که هدف آن مفهوم‌سازی پایگاه شبکۀ اجتماعی به طور کلی است.

بخش سوم: پرسش دربارۀ عوامل موفقیت که هدف آن استخراج عوامل مؤثر بر موفقیت پایگاه شبکۀ اجتماعی «انجمن» است.

پس از آماده‌سازی ابزار/پروتکل پژوهش، پژوهشگر می‌تواند واقعی گردآوری داده را آغاز کند. البته این موضوع نیازمند توجه به رویه‌های استاندارد و همچنین اخلاق هم دارد. رویه‌های استاندارد به پژوهشگر کمک می‌کند تا با خطای کمتری داده‌ها و اطلاعات قابل مقایسه‌ای را گردآوری کند. این رویه‌ها می‌‌توانند مواردی مانند رویه‌های انجام گردآوری، رویه‌های آموزش گردآوری برای چند پژوهشگر، رویه‌های یادداشت‌برداری و ثبت اطلاعات در پروندۀ رایانه‌ای را دربرگیرند.
موضوع دیگر توجه به چالش‌های اخلاقی است. به طور کلی اخلاق در بافت پژوهش به مناسب بودن رفتار پژوهشگر در رابطه با رعایت حقوق موضوع مورد مطالعه یا تأثیرپذیر از مطالعه اشاره دارد.در گردآوری داده، اخلاق بیشتر به گردآوری دادۀ اخلاقی و مسئولیت‌پذیر تکیه دارد. یعنی پژوهشگر باید داده را به صورت اخلاقی و با احترام کامل نسبت به افراد مشارکت‌کنندهو مکان گردآوری کند. توجه به حریم خصوصی و همچنین ناشناس ماندن مشارکت‌کننده در صورت درخواست وی یکی از نکات مهم است. همچنین مشارکت‌کنندگان باید از هر گونه دخالت بی‌مورد در امور شخصی، نگرانی در مورد پژوهش، ناراحتی‌های فیزیکی، خجالت، و دیگر آسیب‌ها در امان بمانند.در مورد مکان هم پژوهشگر باید توجه کند که ممکن است حضور وی برای مصاحبه یا مشاهده باعث برهم زدن آرامش محیط شود. بنابراین باید تا آنجایی که می‌تواند ایجاد اختلال در محیط را کاهش دهد.

image1-N

مجموعۀ اصول اخلاقی پژوهش می‌توانند در قالب آیین‌نامه‌های اخلاقی (code of ethics) ارائه گردند. این مجموعه می‌تواند توسط دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها، نهادها و انجمن‌های مستقل، سازمان‌های دولتی، و ... تهیه شود و در اختیار پژوهشگر قرار گیرد.در این مجموعه‌هاتوجه به چالش‌های زیر در اخلاق گردآوری داده توصیه می‌گردند:

  • ماهیت داوطلبانه بودن حضور در پژوهش و حق عدم شرکت در بخش یا کل فرایند
  • رضایت مشارکت‌کننده و توجه به مسئلۀ فریب
  • عدم برهم زدن آرامش و نظم سازمان مشارکت‌کننده
  • حریم خصوصی و همچنین توجه به انتشار/عدم‌انتشار ناممشارکت‌کننده/سازمان درگیر
  • محرمانگی داده‌ها و اطلاعات بدست آمده از افراد و سازمان
  • توجه به واکنش‌های مشارکت‌کنندگان و مواردی مانند خجالت، استرس، ناراحتی، درد، و آسیب
  • و ...

به طور کلی پیشنهاد می‌شود پژوهشگر با این دید وارد محیط شود که آن مکان و مشارکت‌کنندگان قرار است با در اختیار گذاشتن وقت و همچنین اطلاعات و دانش خود مواد اولیۀ پژوهش را فراهم سازند. بنابراین کمترین انتظاری که می‌رود احترام به حقوق آنها است. در صورت امکان می‌توان مشوق‌ها و هدایایی را هم برای افراد مشارکت‌کننده درنظر گرفت.

تفاوت اصلی مراحل گردآوری داده در پژوهش کیفی و کمی ناشی از تفاوت میان داده‌های این دو گونه است. به طوری که در پژوهش کیفی باید داده‌هایی مانند متن و عکس از تعداد کمتری مشارکت‌کننده و آن هم با پرسش‌هایی بازتر گردآوری شوند. در ادامه این تفاوت‌ها بیشتر مشخص می‌شوند:
در مرحلۀ انتخاب مکان و مشارکت‌کنندگان، تفاوت رویکردهای کمی و کیفی در این است که در پژوهش کیفی هدف تعمیم به جامعه نیست و بیشتر توجه به شناخت و اکتشاف ژرف پدیده دارد. بنابراین، انتخاب افراد و مکان به صورت هدفمند (purposeful sampling) یا از روی قصد صورت می‌گیرد. برخلاف پژوهش کمی که بیشتر از نمونه‌گیری‌های تصادفی استفاده می‌شود.برای آشنایی با نمونه‌گیری هدفمند و تصادفی، و دیگر نمونه‌گیری‌های کیفی و کمی می‌توان به فصل ششم و هفتم کتاب «کرسول» (2012) مراجعه کرد.
در پژوهش کیفی به دلیل این که داده باید ژرف و در ارتباط با بافت گردآوری شود، پژوهشگر به دسترسی بیشتری به مکان و افراد نیاز دارد. همین موضوع وی را با حساسیت و چالش‌های اخلاقی بیشتری نیز درگیر می‌کند. در حالی که، در پژوهش کمی می‌توان داده‌ها را از افراد به صورت ناشناس و از راه دور هم گردآوری کرد.

در هر دو رویکرد داده‌هایی مانند مصاحبه، مشاهده، و اسناد گردآوری می‌شوند. با این حال، در مقایسه با پژوهش کمی، در پژوهش کیفی دیدگاه‌های مشارکت‌کنندگان کمتر محدود می‌شوند.

در هر دو رویکرد، باید داده‌ها و اطلاعات گردآوری شده از هر مشارکت‌کننده ثبت شود. با این حال، پژوهشگر در رویکرد کیفی به جای استفاده از یک ابزار واحد، بیشتر از پروتکل‌هایی برای سازماندهی اطلاعات هر مشارکت‌کننده استفاده می‌کند.

در پژوهش کیفی گردآوری داده و تجزیه و تحلیل داده‌ها گامی گسسته محسوب نمی‌شود. در این رویکرد فرایند تجزیه و تحلیل داده‌ها می‌تواند پس از گردآوری هر داده شروع شود تا پژوهشگر بتواند بینش‌های تازه‌ای را که پدید می‌آید در گردآوری داده بکار گیرد. بنابراین مدیریت تعامل بین پژوهشگر و منبع داده‌ای در طول زمان مسئله‌ای مهم است.

تاکنون دسته‌بندی‌های گوناگونی برای شیوه‌های گردآوری داده ارائه شده است. این شیوه‌ها براساس مکان به کتابخانه‌ای، میدانی، و آزمایشگاهی تقسیم شده‌اند.

با این حال، برخی این دسته‌بندی را به شکل ابزاری‌تر مورد بررسی قرار داده‌اند و به جای شیوۀکتابخانه‌ایاز بررسی پژوهش‌ها و اطلاعات موجود، و استفاده از مستندات و یا داده‌های ثانویه و اسنادی؛ و به جای شیوه‌های میدانی از پرسش (بررسی پرسشنامه‌ای و مصاحبه) و مشاهده نام برده‌اند.

به طور کلی برای جمع‌بندیشیوه‌هایگردآوری داده، می‌توان آنها را به چهار دستۀ استفاده از داده‌های موجود، مشاهده، پرسش، و آزمایش تقسیم کرد. البته نکته‌ای که در مورد شیوه‌هایگردآوری داده وجود دارد این است کهتمامی این شیوه‌هامی‌توانند در تمامی گونه‌های طرح پژوهش مانند آزمایشی، مطالعۀ موردی، مطالعۀ طولی، و ...برای گردآوری داده بکار روند. تنها نکتۀ تمایز این است که بنا بر ماهیت پژوهش ممکن است تغییراتی در نحوۀ اجرای شیوۀ گردآوری داده انجام شود.

در منابع متعددی پیشنهاد شده است که در شروع پروژه وجود داده‌های موجود مرتبط  بررسی شوند. این داده‌ها که می‌توانند در پایگاه‌های دولتی، آرشیوهای صدا و سیما و مراکز مستندسازی، سازمان‌های آماری، کتاب‌ها و مجله‌ها، گزارش‌های سازمان‌های بین‌المللی، و ... یافت شوند، یکی از منابعی هستند که تمام یا بخشی از نیاز داده‌ای پژوهشگر را تأمین می‌کنند. اکنون این پرسش مطرح می‌شود که به چه داد‌ه‌هایی، داده‌های موجود می‌گویند؟

داده‌های موجود، داده‌هایی هستند که به صورت نوشته یا شکل، و چاپی یا الکترونیکی در دسترس هستند. این داده‌ها با اهدافیتوسط افراد، سازمان‌ها، و نهادهاییاز پیش گردآوری شده‌اند که می‌توانند برای پژوهش جاری پژوهشگر بکار گرفته شوند. پس نکتۀ مهم این است که اهداف گردآوری داده با اهداف پژوهش در حال انجام متفاوت است. بنابراین وظیفۀ پژوهشگر این است که این منابع داده‌ای را براساس پرسش‌ها و اهدافی که تعریف کرده است بکار گیرد. این موضوع می‌تواند پژوهشگر را مجبور به انتخاب بخشی از داده‌ها کند و بخش دیگر باید از روش‌هایی که به آنها اشاره می‌شوند گردآوری شود.

بکارگیری داده‌های موجودبرتری‌هایی را به همراه دارد. یکی از برتری‌های مهم آن مشخص کردن محدودۀ موردنیاز پژوهشگر برای انجام کار میدانی است. در واقع این داده‌ها مواردیراکه پژوهشگر نیازی نیست به دنبال آنها بگردد مشخص می‌کند.همچنین این گونه از داده‌ها می‌توانند در گام‌های گوناگونی در پژوهش بکار روند چرا که وابسته به پژوهش جاری نیستند. البته این موضوعهمان‌طور که اشاره شد محدودیت‌ها و چالش‌هایی را به همراه دارد،مانند این چالش که داده‌های موجود در راستای پرسش‌های پژوهش نیستند و پژوهشگر باید براساس نیاز خود از آنها استفاده کند.بنابراین وظیفۀ پژوهشگر این است که پژوهش‌هایی را که اهداف مشابه دارند شناسایی و بررسی کند. همچنینوی باید مکان‌ها و پایگاه‌هایی مانند سازمان‌های ملی و بین‌المللی که احتمال می‌دهد دادۀ مرتبط با پژوهش وی را در اختیار دارند مورد بررسی قرار دهد.

image2-DC-N

یافتن داده‌های موجود نیازمند بررسی و کار دقیق است. این موضوع به این دلیل است که ابتدا پژوهشگر باید از وجود چنین داده‌هایی آگاه شود و سپس برای دسترسی به آنها اقدام کند. البته امروزه با گسترش اینترنت بسیاری از سازمان‌ها و افراد منابع داده‌ای خود را بر روی پایگاه‌های اینترنتی قرار دادند.

بنابراین پیشنهاد می‌شود پژوهشگر ابتدا به پایگاه‌های مرتبط با پژوهش خود مراجعه کند. گام بعدی، دسترسی تمام متن به داده است که در بیشتر موارد باید حسابی در پایگاه خریداری شود. البته برخی از سازمان‌ها امکان دسترسی رایگان را به منابع خود فراهم کرده‌اند. پژوهشگر همچنین می‌تواند از دسترسی که دانشگاه‌ها و مؤسسه‌های پژوهشی برای این کار فراهم کرده‌اند استفاده کند.به طور کلی، برای گردآوری داده‌های موجود دو مرحله پیشنهاد می‌شود:

  • بررسی احتمال وجود و در دسترس بودن این گونه از داده‌ها
  • مکان‌یابی محل داده‌ها و تعیین دسترسی به آنها

پژوهشگر در گردآوری داده‌های موجود باید به چند نکتۀ اخلاقی توجه کند. وی باید به داده‌های اصلی وفادار بماند و هرگز نباید در داده‌ها دست ببرد و آنها را مطابق با میل خود تغییر دهد. همچنین وی باید به منبع داده به درستی استناد کند. نکتۀ دیگر رعایت مسائلی است که به طور کلی در روش‌های دیگر گردآوری داده هم مطرح است، مانند محرمانه بودن اطلاعات مشارکت‌کنندگان، ضرر نرساندن به افراد، و ... با این حال، چالش‌هایی وجود دارند که در این روش بیشتر باید مورد توجه قرار گیرند. در ادامه به مهمترین آن اشاره می‌شود:

برخی از منابع داده‌ای موجود ممکن است از داده‌های پرسش از افراد تهیه شوند که پیش‌تربرگۀ رضایت آنها دریافت شده است. با این حال، چالش این است که آیا برگۀ رضایت پیشین استفادۀ مجدد از داده‌ها را دربرمی‌گیرد یا خیر. اگر دربرنمی‌گیرد، پژوهشگر چگونه باید با این داده‌ها کار کند. برای این چالش، برخی از کمیته‌های اخلاقی استفاده از داده‌ها را برای تجزیه و تحلیل دوم مجاز دانسته‌اند. همچنین پژوهشگر می‌تواند تأییدیۀ کمیتۀ اخلاقی جایی را که داده‌ها برای آنها گردآوری شده نیز درخواست نماید.

شیوه دوم - مشاهده (پیوند) مرتضی نبی‌میبدی

یکی از نخستین حس‌هایی که بشر برای شناخت دنیا استفاده می‌کند حس بینایی است که همراه با دیگر حس‌ها داده‌های مناسبی را برای شناخت دنیا در اختیار بشر قرار می‌دهد. بشر با نگاه دقیق و موشکافانه توانسته داده‌های موجود در اطرافش را برای تجزیه و تحلیل در اختیار نیروی منطقش قرار دهد. این شیوۀ گردآوری داده در گونه‌های علمی و دانشگاهی با نام مشاهده کاربرد دارد. بنابراین می‌توان گفت که مشاهده یکی از روش‌های گردآوری داده است که در آن پژوهشگر به طور مستقیم فرایندها یا رفتارهای پدیده و سیستم را زیر نظر قرار می‌دهد.

با استفاده از مشاهده، پژوهشگر می‌تواند داده‌های واقعی قابل مشاهده را دربارۀ رویدادهایی که اتفاق افتاده‌اند، گردآوری کند. دو شکل و دیدگاه برای مشاهده وجود دارد. دیدگاه نخست، دیدگاه داخلی است که براساس مشاهدۀ مشارکت‌کننده شکل می‌گیرد. در واقع، پژوهشگر در میدان پژوهش مشارکت دارد، البته میزان مشارکت و درگیری وی با توجه به پژوهش و بافت متفاوت می‌تواند تغییر کند. بنابراین در این دیدگاه پژوهشگر باید تعیین کند که تا چه اندازه می‌خواهد «مشارکت کند». دیدگاه دوم، مشاهدۀ غیرمشارکت‌کننده است که فرد مشارکتی در میدان ندارد. به عنوان نمونه، فرد در بازدید از سازمانی، تأثیر شرایط سازمانی را بر مسئلۀ پژوهش خود مشاهده می‌کند و یا پژوهشگر دیگری در هنگام مصاحبه به مشاهدۀ رفتار مصاحبه‌شونده و ارتباطات غیرکلامی وی می‌پردازد. همچنین مشاهدۀ نظام‌مند رفتارهای مشخص در بازۀ زمانی تعیین‌شده هم در این دسته قرار می‌گیرد.

image3-DC-N

مشاهده می‌تواند به عنوان روش اصلی پژوهش برای توصیف کیفی یا کمی رویدادها بکار گرفته شود. افزون بر این می‌تواند در گام‌های نخستین پژوهش برای اکتشاف یک ناحیه یا در پایان پژوهش برای تکمیل داده‌ها بکار گرفته شود. به طور کلی می‌توان گفت که اگر پرسش و هدف پژوهش در رابطه با این است که مردم چه کاری انجام می‌دهند یکی از راه‌های مشخص برای پژوهشگر این است که رفتار آنها را مشاهده کند. البته اگر هدف کشف معنای رفتار مردم تعریف شود، پژوهش کیفی و اگر تعداد رفتار، پژوهش کمی است.

در مشاهده می‌توان هم کیفیت رفتارها و هم کمیت آنها را بررسی کرد. مراحل پیشنهادی برای انجام مشاهده عبارت‌اند از:

  • انتخاب مکان و افراد مناسب برای مشاهده
  • کسب اجازه از مکان یا افراد مورد مطالعه
  • تعیین داده‌ها و اطلاعات مناسب برای پاسخ‌گویی درست به پرسش‌های پژوهش. این داده‌ها می‌توانند یادداشت‌هایی از رفتار افراد و یا ترسیم‌هایی از محیط تعریف شوند. میزان نیازمندی به مشاهده‌های کیفی و کمی را هم می‌توان تعیین کرد.
  • انتخاب و طراحی ابزار و پروتکل‌های مناسب برای مشاهدۀ مشارکت‌کننده/ غیر مشارکت‌کننده
  • مشاهدۀ مکان یا افراد با استفاده از پروتکل تعریف شده و ثبت دقیق داده‌ها و اطلاعات با استفاده از ابزار مشخص شده

بسیاری از چالش‌های اخلاقی که در بحث گردآوری داده وجود دارند، ممکن است در این مورد هم بوجود آیند. با این حال، چالش‌های زیر بیشتر در بخش مشاهده نمود پیدا می‌کند:

  • مرزهای مجاز برای مشاهده باید به صورت شفاف مشخص شوند.
  • پژوهشگر باید مراقب باشد تا زندگی خصوصی مشارکت‌کننده مورد مشاهده قرار نگیرد.
  • چالش دیگر، پدیده‌ای به نام واکنش‌پذیری (reactivity) است. این احتمال وجود دارد که رفتار واقعی فرد در تأثیر پژوهشگر و فرایند مشاهدۀ وی قرار گیرد. راهکار پژوهشگر ممکن است مطالعۀ نهان تعریف شود که خود چالش‌هایی را به همراه دارد.

شاید یکی از مهمترین شیوه‌هایی که بشر برای ارضای حس کنجکاوی خود استفاده کرده است پرسیدن بوده است. در زمانی که هر کودک کنجکاوی به صحبت کردن روی می‌آورد پرسش از اطرافیان یکی از شیوه‌های مهم گردآوری داده در مورد جهان اطرافش بوده است. بنابراین می‌توان گفت که یکی از شیوه‌های گردآوری داده پرسش مستقیم از افراد است. در روش‌های علمی و دانشگاهی پرسش گاهی توسط مصاحبه‌گر در قالب مصاحبه پرسیده می‌شود و گاهی به صورت نوشته در قالب پرسشنامه به پاسخ‌دهندگان تحویل داده می‌شود.به طور کلی این شیوه در طیفی میان ساخت یافته و غیر ساخت یافته قرار می‌گیرند. در واقع هرچه پرسش‌ها و پاسخ آنها بیشتر از پیش تعیین شوند ابزار ساخت‌یافته‌تر است و هر چه پرسش‌ها بازتر و پاسخ‌ها کمتر از پیش مشخص شوند ابزار غیر ساخت‌یافته‌تر است.

image4-DC-N

 مصاحبه یکی از ابزارهای این شیوه است که هدف آن پرسیدن مجموعه پرسش‌هایی در رابطه با پژوهش از مشارکت‌کنندگان است. مصاحبه دارای گونه‌های ساخت‌یافته، نیمه ساخت‌یافته، و غیر ساخت‌یافته و همچنین سبک‌های رودررو، تلفنی، برخط، ایمیلی، و ... است.کیفیت داده‌های مصاحبه بستگی به پرسش‌هایی دارد که پژوهشگر می‌پرسد. پرسش‌های کمتر و بازتر مانند «دربارۀ زمانی صحبت کن که ...» یا «چگونه این موضوع را توصیف می‌کنید ...» یا «چه احساسی نسبت به آن دارید ...» می‌تواند داده‌های کیفی و بهتری را ایجاد کند.

پرسشنامه یکی دیگر از ابزارهایی است که به پژوهشگر اجازۀ پرسش مستقیم از افراد را می‌دهد. این ابزار یکی از ابزارهای اصلی گردآوری داده در راهبرد پیمایش است، و به دلیل این که از هر فرد درخواست می‌شود تا به مجموعۀ یکسانی از پرسش‌ها پاسخ دهد، زمینه برای گردآوری داده از نمونۀ بزرگی از افراد به منظور تجزیه و تحلیل کمی فراهم می‌کند.در این ابزار از فرد درخواست می‌شود تا پرسش‌هایی را بخواند و به آنها با علامت زدن یا نوشتن مطلبی پاسخ دهد. این پرسش‌ها می‌توانند باز یا بسته تعریف شوند. در پرسش‌های باز، پاسخ‌گو عبارت‌بندی و طول پاسخ را تعیین می‌کند و در گونۀ بسته، پاسخ‌گو فقط اجازۀ انتخاب پاسخ‌هایی را دارد که از پیش تعیین شده‌اند.

مراحل گردآوری داده به شیوۀ پرسش عبارت‌اند از:

  • تعیین مکان و مشارکت‌کنندگانی که قرار است پرسش از آنها صورت گیرد
  • کسب مجوزهای لازم از مکان و مشارکت‌کنندگان
  • تعیین داده‌ها و اطلاعات مناسب و همچنین باز و بسته بودن پرسش‌ها با توجه به کیفی یا کمی بودن داده‌ها
  • انتخاب و طراحی مصاحبه یا پرسشنامه و همچنین تدوین پروتکل اجرای آنها
  • توزیع پرسشنامه در میان افراد به شیوه‌های دستی یا الکترونیکی و گردآوری آن/یا وقت گرفتن برای مصاحبۀ حضوری، تلفنی، و یا اینترنتی و انجام آن

توضیحات بیشتر درباره موارد بالا در بخش طراحی ابزار پژوهش آمده است.

اخلاق در پرسش، اخلاق در مصاحبه و پرسشنامه را دربرمی‌گیرد که موضوع‌های زیر در مورد آن بیشتر مطرح است:

  • پرسش‌کننده همواره باید در نزد مشارکت‌کننده مناسب و قابل قبول رفتار کند.
  • باید از پرسش‌های متعصبانه و اعمال فشار برای جواب پرهیز شود.
  • محرمانگی داده‌ها و اطلاعات به ویژه برای پاسخ به پرسش‌هایی که ممکن است برای مشارکت‌کننده مشکل بیافریند تضمین شود.
  • زمان مناسب برای پاسخ به پرسش‌ها تعیین شود.
  • پرسش‌ها باید به اندازه‌ای تعریف شوند که مشارکت‌کننده بتواند به مسئولیت‌هایش برسد.

برای گردآوری داده در شرایط کنترل شده از شیوۀ آزمایش استفاده می‌شود. به طور کلی در این شیوه ابتدا عملی انجام می‌شود و سپس پیامدهای آن عمل بررسی می‌شود. البته این موضوع محدود به علوم پایه نیست، بلکه پژوهشگران علوم اجتماعی هم می‌توانند رفتار افراد را به صورت کنترل شده در آزمایشگاه یا به صورت شبیه‌سازی مورد بررسی قرار دهند. بدین منظور، ابتدا گروهی از افراد را انتخاب می‌کنند، در مرحلۀ بعد، آزمایشی را در مورد آنها انجام می‌دهند و سپسپیامدهای آن آزمایش را بررسی می‌کنند. کیفیت چنین آزمایش‌هایی بستگی به ایجاد شرایط بهینه برای مشارکت‌کنندگان دارد. شرایط بهینه در این است کهمشارکت‌کننده نباید اجباری در این رابطه احساس کند. بنابراین وظیفۀ پژوهشگر فراهم‌سازی شرایطی است که مشارکت کننده بتواند طبیعی رفتار کند. شبیه‌سازی موقعیت و نقش‌آفرینیمشارکت‌کنندهنمونه‌هایی از شیوۀ آزمایش برای رشته‌های غیر علوم پایه است .

image5-DC-N

شیوۀ آزمایش می‌تواند داده‌ها و اطلاعات مناسبی را با توجه به شرایط کنترل شدۀ پژوهش فراهم سازد. کنترل شرایط به پژوهشگر این امکان را هم می‌دهد تا نتایج آزمایش‌های گوناگون را با یکدیگر مقایسه کند. این شیوۀ گردآوری داده برای پژوهش‌هایی مناسب‌تر است که تعداد مفاهیم و گزاره‌ها کم و تعریف آنها مشخص باشد. همچنین این شیوه بیشتر در آزمون فرضیه و پژوهش‌های تبیینی برای آزمون کنترل شدۀ فرایندهای علی مناسب است. نکتۀ دیگر، تفاوت این شیوه با شیوۀ مشاهده است. در شیوۀ آزمایش، برخلاف شیوۀ مشاهده، شرایط در کنترل پژوهشگر است. در واقع پژوهشگر آزمایشی را بنا نهاده است تا بتواند شرایط مناسب با اهداف پژوهش خود را ایجاد کند.

در این روش نیازمند آزمایشگاه یا مکانی مناسب برای فراهم‌سازی شرایط کنترل شده برای آزمایش وجود دارد. این آزمایشگاه می‌تواند در یک مکان فیزیکی و یا یک محیط مجازی استقرار یابد. بنابراین پیش از شروع گردآوری باید امکانات و تسهیلات لازم برای انجام آزمایش فراهم شود. گردآوری داده در این شیوه با مراحل زیر انجام می‌پذیرد:

  • تعیین مکان آزمایش/ مشارکت‌کنندگان و به طور کلی متغیرهای مناسب برای شرکت در آزمایش
  • کسب مجوزها و اجازه از افراد مورد مطالعه
  • تعیین داده‌ها و اطلاعات مناسب مانند متغیرهای مستقل، وابسته، و کنترل
  • طراحی و انتخاب ابزار و پروتکل‌های مناسب برای ثبت و ضبط آزمایش‌ها
  •  مدیریت انجام آزمایش و ثبت پیامدها

پژوهشگر باید در گردآوری داده به شیوۀآزمایش به چالش‌های گوناگونی توجه کند که شاید کمتر در شیوه‌های دیگر با آن مواجه می‌شود. در ادامه به برخی از این چالش‌ها اشاره می‌شود:

  •  در بیشتر موردهای آزمایش، بیان هدف پژوهش به سوژۀ آزمایش ممکن است باعث تغییر رفتار وی شود. بنابراین پژوهشگر باید تعیین کند که نهان‌سازی و فریب موضوع آزمایش تا چه میزان لازم است و آیا ارزش آن به اندازه‌ای است که اخلاق پژوهش را زیر سؤال ببرد.
  • در آزمایش، سوژه‌ها ممکن است در شرایط غیر معمول قرار گیرند و یا تجربه‌های متفاوتی را بگذرانند. حتی اگر سوژه‌ها آسیب فیزیکی هم نبینند، همیشه احتمال آسیب روانی وجود دارد. بنابراین پژوهشگر باید آثار روانی آزمایش خود را در نظر بگیرد و تعادلی را میان ارزش پژوهش و آسیب احتمالی برقرار سازد.
ک‍ی‍وی، ری‍م‍ون‌، و ل‍وک‌‌وان‌ ک‍ام‍پ‍ن‍ه‍ود. 1988. روش‌ ت‍ح‍ق‍ی‍ق‌ در ع‍ل‍وم‌ اج‍ت‍م‍اع‍ی‌ (ن‍ظری‌ و ع‍م‍ل‍ی‌). ترجمۀ عبدالحسین نیک‌گوهر. ویرایش دوم. 1385. تهران: توتیا

Abbott, Pamela, and Roger Sapsford. 2006. “Ethics, Politics and Research.” In Data Collection and Analysis, edited by Roger Sapsford and Victor Jupp, 2nd ed., 291–312. London: SAGE Publications

Babbie, Earl. 2013. The Practice of Social Research. 13th ed. Wadsworth, Cengage Learning

Creswell, John W. 2012. Educational Research: Planning, Conducting, and Evaluating Quantitative and Qualitative Research. 4th ed. Boston, MA: Pearson Education, Inc

de Vaus, David A. 2001. Research Design in Social Research. London: SAGE Publications

Descombe, Martyn. 2010. The Good Research Guide: For Small-Scale Social Research Projects. 4th ed. Berkshire: Open University Press

Eisenhardt, Kathleen M. 1989. “Building Theories from Case Study Research”. The Academy of Management Review 14 (4) (October): 532–550

Finnegan, Ruth. 2006. “Using Documents.” In Data Collection and Analysis, edited by Roger Sapsford and Victor Jupp, 2nd ed., 138–151. London: SAGE Publications

Foster, Peter. 2006. “Observational Research.” In Data Collection and Analysis, edited by Roger Sapsford and Victor Jupp, 2nd ed., 57–92. London: SAGE Publications

Gibson, William J., and Andrew Brown. 2009. Working with Qualitative Data. London: SAGE Publications Ltd

Heaton, Janet. 2008. “Secondary Analysis of Qualitative Data: An Overview.” Historical Social Research / Historische Sozialforschung 33 (3 (125)) (January 1): 33–45

Ibert, Jérôme, Philippe Baumard, Carole Donada, and Jean-Marc Xuereb. 2001. “Data Collection and Managing the Data Source.” In Doing Management Research: A Comprehensive Guide, edited by Raymond-Alain Thietart. London: SAGE Publications

Long-Sutehall, Tracy, Magi Sque, and Julia Addington-Hall. 2011. “Secondary Analysis of Qualitative Data: A Valuable Method for Exploring Sensitive Issues with an Elusive Population?Journal of Research in Nursing 16 (4): 335–344

Merriam, Sharan B. 2010. “Qualitative Case Studies.” In International Encyclopedia of Education, edited by Penelope Peterson, Eva Baker, and Barry McGaw, 3rd Ed., 456–462. Oxford: Elsevier

Miller, Delbert C., and Neil J. Salkind. 2002. Handbook of Research Design and Social Measurement. 6th ed. Thousand Oaks, California: SAGE Publications

Sapsford, Roger, and Victor Jupp. 2006. Data Collection and Analysis. 2nd ed. London: SAGE Publications

Saunders, Mark, Philip Lewis, and Adrian Thornhill. 2009. Research Methods for Business Students. Research Methods for Business Students. 5th ed. Harlow, England: Pearson Education

Stake, Robert E. 2005. “Qualitative Case Studies.” In The Sage Handbook of Qualitative Research, edited by Norman K. Denzin and Yvonna S. Lincoln, 3rd Ed., 443–466. Thousand Oaks, California: SAGE Publications

Wilson, Michael, and Roger Sapsford. 2006. “Asking Questions.” In Data Collection and Analysis, edited by Roger Sapsford and Victor Jupp, 2nd ed., 93–123. London: SAGE Publications

در ادامه منابع مفید برای مطالعه بیشتر - به تفکیک نوع منبع - آمده‌اند.


منابع پژوهش منابع پیشنهادی برای مطالعه بیشتر

معرفی گام‌های روش علمی و همچنین ارائۀ ابزارهای مرتبط (وبگاه)

Explorable.com

این پایگاه با یک پرسش ساده دربارۀ دسترسی به اطلاعات چگونگی حذف داده‌های پرت آغاز شد و اکنون بر روی افزودن مقالات آموزشی در رابطه با روش پژوهش علمی تمرکز دارد. هدف اصلی این پایگاه، پوشش تمامی گام‌های روش علمی و همچنین ارائۀ ابزارهای مرتبط برای آن است. در بخش‌هایی از پایگاه دربارۀ گردآوری داده هم مطالبی بیان شده است. این پایگاه همچنین دارای برنامه‌های ویژۀ موبایل نیز هست.

داده‌های مربوط به توسعۀ کشورها (وبگاه)

World DataBank

بانک اطلاعاتی بانک جهانی یکی از پایگاه‌هایی است که ابزارهای مناسبی برای تجزیه و تحلیل و نمایش مجموعه‌ای از داده‌های سری زمانی در موضوعات گوناگون فراهم می‌کند. این داده‌ها بیشتر در زمینۀ توسعۀ کشورها هستند.

کمیتۀ اخلاق در انتشارات (وبگاه)

Committee on Publication Ethics

 این پایگاه مکانی برای ورود ویراستاران نشریه‌های علمی و تمامی افرادی است که به اخلاق پژوهش علاقمند هستند. این نهاد مشاوره‌هایی را در زمینۀ اخلاق پژوهش به ویژه برای مواجهه با بدرفتاری علمی در قالب آیین‌نامه‌ها و مرام‌نامه‌ها فراهم کرده است.

اخلاق پژوهش (وبگاه)

کانون درستی و اخلاق پژوهش ایران (کیان)

کانون درستی و اخلاق پژوهش ایران (کیان) با هدف ترویج و اشاعۀ اصول درستی و اخلاقی پژوهش در ایران راه‌اندازی شده است. نمونه‌ها و مصداق‌ها؛ و قوانین و رهنمودها بخش‌هایی از این پایگاه هستند که موارد و نکاتی را در رابطه با بیان می‌کنند.

مجموعۀ نرم‌افزاری گردآوری دادۀ «آی. بی. ام.» (وبگاه)

IBM SPSS Data Collection Divestiture

شرکت «آی. بی. ام.» مجموعه برنامه‌هایی را برای گردآوری داده برای پژوهشگران پیمایش و بازار فراهم ساخته است که به آنها برای رسیدن به درک بهتر از نگرش افراد و عقاید آنها کمک می‌کند. این مجموعه شامل نرم‌افزارهایی برای ایجاد پیمایش، مصاحبه، گزارش‌گیری، و ذخیره‌سازی اطلاعات است.

رسیدن به موفقیت در فرایند گردآوری داده (وبگاه)

What is involved in collecting data – six steps to success

 این پیوند مزایا، چالش‌ها، و ملاحظاتی را که ممکن است در طول فرایند گردآوری داده پدید آیند بر می‌شمرد. البته داده‌ها در بافت حقوق بشر هستند ولی نکاتی که بیان شده می‌تواند در پژوهش‌های دیگر هم بکار روند. در این پیوند همچنین موفقیت فرایند گردآوری داده در شش گام بیان می‌شود. نکتۀ مهم این پیوند، ارائۀ نمونه‌هایی در هر گام است.

ارائه‌های مرتبط با گردآوری داده (پایگاه اطلاعات)

Data collection in SlideShare

پایگاه «اسلایدشر» یکی از زیرمجموعه‌های «لینکداین» است که به گردآوری محتوا، بیشتر در قالب ارائه، در موضوعات گوناگون می‌پردازد. این پایگاه همچنین دارای یک مجموعۀ غنی در رابطه با گردآوری داده است.

بکارگیری داده‌های ثانویه در پژوهش (مقاله)

Cowton, Christopher J. 1998. “The Use of Secondary Data in Business Ethics Research.” Jounal of Business Ethics 17: 423–434. doi:10.1023/A:1005730825103

هدف این مقاله برانگیختن انگیزۀ پژوهشگران اخلاق کسب و کار برای استفاده از داده‌های ثانویه در پژوهش است. این داده‌ها می‌توانند به عنوان جایگزین یا مکمل داده‌های اصلی استفاده شوند. همچنین مزایای استفاده از این داده‌ها از دید هزینه، تلاش پژوهشگر، و برخی چالش‌های دیگر برشمرده شده است.

چالش‌های اخلاقی و بازنمایی تجزیه و تحلیل داده‌های ثانویه کیفی (مقاله)

Thome, S. 1998. “Ethical and Representational Issues in Qualitative Secondary Analysis.” Qualitative Health Research 8 (4) (July 1): 547–555. doi:10.1177/104973239800800408. http://qhr.sagepub.com/cgi/doi/10.1177/104973239800800408

این مقاله مطالبی را در مورد چالش‌های اخلاقی و بازنمایی تجزیه و تحلیل داده‌های ثانویه کیفی ارائه کرده است. همچنین برای برطرف کردن آنها راهبردهایی را پیشنهاد داده است.

استفاده از روش‌های مشاهده‌ای در بازاریابی (مقاله)

Lee, Nick, and Amanda J. Broderick. 2007. “The Past, Present and Future of Observational Research in Marketing.” Qualitative Market Research: An International Journal 10 (2): 121–129. doi:10.1108/13522750710740790

این مقاله به مرور کلی توسعۀ روش‌های مشاهده‌ای در بازاریابی می‌پردازد، هر چند سایر رشته‌ها هم می‌توانند از این مقاله استفاده کنند. یافته‌های این مقاله نشان می‌دهد که این روش در بازاریابی فراتر از مشاهدۀ مشارکت‌کننده است. در ادامه هم به برخی از روش‌های نوآورانه برای توسعۀ روش مشاهده مانند تصویربرداری عصبی اشاره می‌کند.

مرور تکنیک‌های مشاهدۀ مشارکت‌کننده (مقاله)

Mackellar, Joanne. 2013. “Participant Observation at Events: Theory, Practice and Potential.” Edited by Judith Mair. International Journal of Event and Festival Management 4 (1) (March 15): 56–65. doi:10.1108/17582951311307511. http://www.emeraldinsight.com/journals.htm?articleid=17083708&show=abstract

این مقاله به مرور تکنیک‌های مشاهدۀ مشارکت‌کننده و ارزیابی نقاط قوت و ضعف آن در بافت رویدادها می‌پردازد. یافته‌های این مقاله نشان می‌دهد که می‌توان از روش مشاهدۀ مشارکت‌کننده برای آگاهی از توسعۀ راهبردهای مدیریتی یک رویداد مانند رفتار جمعیت، ریسک، و ایمنی مردم استفاده کرد.

گردآوری داده به شیوۀ آزمایش در مقیاس بزرگ (مقاله)

Birnbaum, Michael H. 2004. “Human Research and Data Collection via the Internet.” Annual Review of Psychology 55 (1) (February): 803–832. doi:10.1146/annurev.psych.55.090902.141601. http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev.psych.55.090902.141601

شبکۀ جهانی وب فرصت مناسبی را برای گردآوری داده به شیوۀ آزمایش در مقیاس بزرگ و همچنین با افراد خاص فراهم ساخته است. در این مقاله برتری‌ها و ضعف‌های پژوهش‌های وب و آزمایشگاهی برشمرده می‌شوند. همچنین تکنیک‌های برنامه‌نویسی (رویه‌های گردآوری داده) در دو بخش کلاینت و سرور مقایسه می‌گردند. این مقاله می‌تواند بینش‌های تازه‌ای را برای علاقمندان به شیوۀ آزمایش فراهم سازد.

برتری‌ها و محدودیت‌های شیوه‌های آزمایشگاهی در علوم اجتماعی (مقاله)

Falk, Armin, and James J Heckman. 2009. “Lab Experiments Are a Major Source of Knowledge in the Social Sciences.” Science 326 (5952) (October 23): 535–538. doi:10.1126/science.1168244. http://www.sciencemag.org/cgi/doi/10.1126/science.1168244

در این مقاله به بررسی برتری‌ها و محدودیت‌های شیوه‌های آزمایشگاهی در علوم اجتماعی می‌پردازد. همچنین این شیوه را با دیگر شیوه‌های غیر آزمایشگاهی مقایسه می‌کند. یافته‌های این پژوهش به این موضوع تأکید دارد که بسیاری از اعتراض‌هایی که در مقابل استفاده از این شیوه در علوم اجتماعی وجود دارد بیشتر اشتباه است.

گردآوری داده‌های کیفی و کمی و مراحل آن (کتاب)

Creswell, John W. 2012. Educational Research: Planning, Conducting, and Evaluating Quantitative and Qualitative Research. 4th ed. Boston, MA: Pearson Education, Inc

این کتاب رویکردی را برای آموزش روش تحقیق انتخاب کرده است که به دانشجویان کمک می‌کند تا تفاوت‌ها و شباهت‌های پایه را در سه رویکرد کمی، کیفی، و روش ترکیبی بیاموزند. افزون بر این، کتاب تلاش می‌کند تا با پوشش متعادل روش‌های کمی و کیفی، پژوهشگران را در شروع و ادامۀ پژوهش راهنمایی کند. همچنین به آنها این توانایی را می‌دهد تا بتوانند مطالعه‌های انجام شده را نیز ارزیابی کنند. فصل پنجم و هفتم کتاب به گردآوری داده‌های کمی و کیفی اختصاص یافته است. پژوهشگر در این دو فصل به تشریح با مراحل گردآوری هر دو گونه داده آشنا می‌شود.

گردآوری داده در چهار راهبرد پژوهش (کتاب)

de Vaus, David A. 2001. Research Design in Social Research. London: SAGE Publications

این کتاب بیشتر دانشجویان علوم اجتماعی را هدف قرار داده است و هدف را آشنا ساختن آنها با اهمیت طرح پژوهش و جایگاه آن در فرایند پژوهش تعریف کرده است. این کتاب همچنین به دانشجویان کمک می‌کند تا راهبرد مناسب را برای پژوهش خود بیابند و این کار را از طریق یاد دادن اصول و شیوه‌های ارزیابی هر راهبرد انجام می‌دهد. چهار راهبرد آزمایشی، مطالعات طولی، میان بخشی، و مطالعۀ موردی، راهبردهای اصلی این کتاب هستند که در هر کدام به گردآوری داده هم اشاره شده است.

انواع داده و شیوۀ گردآوری آن (کتاب)

Newby, Peter. 2014. Research Methods for Education. 2nd ed. Vol. 94. Abingdon, Oxon: Routledge. doi:10.1016/B978-075067929-9/50038-5

این کتاب دانشجویان را در موضوع روش تحقیق راهنمایی می‌کند. گسترۀ موضوعات این کتاب از مباحث فلسفی تا جنبه‌های عملی روش تحقیق مانند طراحی پرسشنامه و ارائۀ نتایج پژوهش است. یکی از برتری‌های این کتاب فراهم ساختن نمونه‌ها و موردکاوی‌های بین‌المللی است که کار درک روش تحقیق را برای مقاصد آموزشی ساده می‌سازد. فصل چهارم این کتاب به موضوع داده، گونه‌ها، و گردآوری آن می‌پردازد.

شیوه‌های گوناگون گردآوری داده (کتاب)

Saunders, Mark, Philip Lewis, and Adrian Thornhill. 2009. Research Methods for Business Students. Research Methods for Business Students. 5th ed. Harlow, England: Pearson Education

در این کتاب معرفی کاملی از روش پژوهش برای پژوهش‌هایی در زمینۀ مدیریت و کسب و کار صورت گرفته است، که به کمک آن دانشجویان این رشته‌ها می‌توانند نظریه، فلسفه، و تکنیک‌های انجام پژوهش را یاد بگیرند. فصل هشتم تا یازدهم کتاب به شیوه‌های گوناگون گردآوری داده اختصاص یافته است.

گردآوری و تجزیه و تحلیل داده‌های پژوهش (کتاب)

Sapsford, Roger, and Victor Jupp. 2006. Data Collection and Analysis. 2nd ed. London: SAGE Publications. doi:10.4135/9781849208802. http://books.google.com/books?id=BEDTrvUH8NcC&pgis=1

این کتاب گردآوری و تجزیه و تحلیل داده‌های پژوهش را در چهار بخش کلی تشریح می‌کند. بخش نخست کتاب چالش‌های طراحی را مانند اعتباریابی شواهد و نمونه‌گیری پوشش می‌دهد. بخش دوم، شیوه‌های گردآوری داده را معرفی می‌کند. بخش سوم تجزیه و تحلیل آماری داده‌های کمی و تجزیه و تحلیل کیفی متن و رونوشت‌های مصاحبه را پوشش می‌دهد. در پایان، در بخش چهارم چالش‌های اخلاقی، سیاسی، و مفهومی تمام مراحل پژوهش تشریح می‌شوند.

گردآوری داده و مدیریت منابع آن (کتاب)

Thietart, Raymond-Alain. 2001. Doing Management Research: A Comprehensive Guide. London: SAGE Publications

در این کتاب بینش‌های نو و قدرتمندی در رابطه با پژوهش در مدیریت ارائه می‌گردد. در فصل نهم این کتاب که به گردآوری داده و مدیریت منابع داده اختصاص یافته است، تکنیک‌های کمی و کیفی گردآوری دادۀ اصلی معرفی می‌شوند. همچنین در بخش‌های انتهایی به برتری‌ها و محدودیت‌های داده‌های ثانویه هم اشاره می‌شود.

بکارگیری مستندات در گردآوری داده (کتاب)

Finnegan, Ruth. 2006. “Using Documents.” In Data Collection and Analysis, edited by Roger Sapsford and Victor Jupp, 2nd ed., 138–151. London: SAGE Publications

فصل بکارگیری مستندات که فصل ششم کتاب گردآوری و تجزیه و تحلیل داده است، مطالبی را در رابطه با گردآوری داده‌های موجود از مستندات ارائه کرده است. منابع مستند، تفاوت‌های داده‌های اصلی و ثانویه، و بکارگیری مستقیم یا غیر مستقیم این گونه از داده‌ها بخش‌هایی از این فصل هستند.

بکارگیری داده‌های ثانویه در پژوهش (کتاب)

Saunders, Mark, Philip Lewis, and Adrian Thornhill. 2009. Research Methods for Business Students. Research Methods for Business Students. 5th ed. Harlow, England: Pearson Education

فصل هشتم کتاب توضیحاتی را دربارۀ بکارگیری داده‌های ثانویه ارائه کرده است. در این فصل، خواننده با گونه‌های داده‌های ثانویه، چگونگی بکارگیری، مزایا و معایب، مکان‌یابی، و ارزیابی این گونه از داده‌ها آشنا می‌شود.

گردآوری داده‌های ثانویه و برتری‌های آن (کتاب)

Ibert, Jérôme, Philippe Baumard, Carole Donada, and Jean-Marc Xuereb. 2001. “Data Collection and Managing the Data Source.” In Doing Management Research: A Comprehensive Guide, edited by Raymond-Alain Thietart. London: SAGE Publications

بخش سوم فصل نهم کتاب به گردآوری داده‌های ثانویه می‌پردازد. در این بخش، ابتدا برتری‌های بکارگیری این گونه از داده‌ها برشمرده می‌شوند و سپس دو گونۀ داخلی و خارجی از این داده‌ها معرفی می‌شوند.

گردآوری داده در مشاهده (کتاب)

Foster, Peter. 2006. “Observational Research.” In Data Collection and Analysis, edited by Roger Sapsford and Victor Jupp, 2nd ed., 57–92. London: SAGE Publications

فصل سوم کتاب گردآوری و تجزیه و تحلیل داده به پژوهش‌های مشاهده‌ای اختصاص یافته است. در واقع منظور پژوهش‌هایی است که در آن داده با ابزار مشاهده گردآوری می‌شود. از یک سوی در این فصل مشاهده‌های نظام‌مند یا ساخت‌یافته و نقش آنها برای آزمون فرضیه و اکتشاف همبستگی بین متغیرها معرفی می‌شود، از سوی دیگر در این فصل به معرفی مشاهده‌های کیفی یا کمتر ساخت‌یافته برای اکتشاف چارچوب معنایی یک پدیده پرداخته می‌شود.

معرفی دیدگاه داخلی و خارجی در مشاهده (کتاب)

Ibert, Jérôme, Philippe Baumard, Carole Donada, and Jean-Marc Xuereb. 2001. “Data Collection and Managing the Data Source.” In Doing Management Research: A Comprehensive Guide, edited by Raymond-Alain Thietart. London: SAGE Publications

در بخش نخست فصل نهم کتاب روش مشاهده به عنوان یکی از روش‌های مهم گردآوری داده‌های اصلی معرفی می‌شود. در این بخش، مشاهده براساس دیدگاه داخلی و خارجی پژوهشگر به دو گونه تقسیم‌بندی می‌شود. در دیدگاه داخلی، پژوهشگر از رویکرد مشاهدۀ مشارکت‌کننده و در دیدگاه خارجی از رویکرد غیرمشارکت‌کننده بهره می‌برد. در ادامۀ بخش، این دو رویکرد معرفی می‌شوند.

مشاهدۀ مشارکت‌کننده، مشاهدۀ ساخت‌یافته، و رویکردهای آنها (کتاب)

Saunders, Mark, Philip Lewis, and Adrian Thornhill. 2009. Research Methods for Business Students. Research Methods for Business Students. 5th ed. Harlow, England: Pearson Education

فصل نهم این کتاب نقش مشاهده را در گردآوری داده‌های اصلی در رویکرد کمی و کیفی توضیح می‌دهد. همچنین در این فصل مشاهدۀ مشارکت‌کننده، مشاهدۀ ساخت‌یافته، و رویکردهای آنها معرفی می‌شوند. در پایان این فصل هم به روایی و پایایی این دو گونه مشاهده اشاره می‌شود.

چگونگی برنامه‌ریزی، اجرا، و تجزیه و تحلیل پیمایش (کتاب)

de Vaus, David A. 2002. Surveys in Social Research. 5th Ed. London: Routledge

این کتاب جزئیات چگونگی برنامه‌ریزی، اجرا، و تجزیه و تحلیل پیمایش را تشریح می‌کند و یکی از بهترین منابع در این زمینه است. تمرکز کتاب بر روی برقراری ارتباط بین نظریه و پژوهش، منطق و تفسیر آمارها، و ‌تجربه‌های پژوهش اجتماعی است و همچنین به موضوعاتی مانند اخلاق هم می‌پردازد. یکی از نقاط قوت کتاب این است که تجزیه و تحلیل آماری را به سادگی و بدون نیاز به پیش‌زمینه به خواننده می‌آموزد.

استفاده از پرسشنامه و مصاحبه برای پرسش از افراد (کتاب)

Ibert, Jérôme, Philippe Baumard, Carole Donada, and Jean-Marc Xuereb. 2001. “Data Collection and Managing the Data Source.” In Doing Management Research: A Comprehensive Guide, edited by Raymond-Alain Thietart. London: SAGE Publications

در بخش نخست از فصل نهم کتاب، پرسشنامه به عنوان شیوه‌ای از پرسش مستقیم از افراد در تعداد بالا معرفی می‌شود و آن را در ردیف رویکرد کمی بررسی می‌کند. در ادامه نیز گام‌های اصلی آن تشریح می‌شود. در بخش دوم، شیوۀ مصاحبه به عنوان راهکاری در رویکرد کیفی برای کمک به سوژه‌ها در راستای غلبه یا فراموش کردن سازوکارهای دفاعی ذهنی در نهان کردن افکار معرفی شده است. مصاحبه‌های فردی و گروهی از گونه‌هایی است که در ادامۀ بخش توضیحاتی دربارۀ آنها ارائه می‌شود.

دیدگاه‌هایی درباره چگونگی پرسش و پاسخ در پژوهش (کتاب)

Foddy, William. 1993. Constructing Questions for Interviews and Questionnaires. Cambridge: Cambridge University Press

این کتاب تلاش می‌کند تا دیدگاه‌های پیشینیان خود را در مورد طراحی پرسش یکپارچه کند تا بتواند بینش‌ها و اصول تازه‌ای را برای قالب‌دهی رفتار پرسش و پاسخ بیابد. شاید برای معرفی این کتاب بهتر است بیان شود که چه موضوعاتی در کتاب مطرح نمی‌شود. این کتاب به موضوعاتی مانند انتخاب نمونه، پخش پرسشنامه، برگزاری مصاحبه، یا تجزیه و تحلیل داده نمی‌پردازد، بلکه این کتاب تلاش می‌کند درک پژوهشگر را از ماهیت دادۀ شفاهی همراه با اعتبار پرسش بالا برد. این کتاب برای جامعه‌شناسان، مردم‌شناسان، روان‌شناسان، و پژوهشگران بازار و سیاست اجتماعی توصیه شده است.

گردآوری داده با شیوۀ پرسش و مصاحبه (کتاب)

Saunders, Mark, Philip Lewis, and Adrian Thornhill. 2009. Research Methods for Business Students. Research Methods for Business Students. 5th ed. Harlow, England: Pearson Education

فصل دهم و یازدهم این کتاب، گردآوری دادۀ اصلی را از شیوۀ پرسش تشریح می‌کند. فصل دهم، بکارگیری مصاحبه‌های نیمه ساخت یافته، ژرف، و گروهی را مبنای کار قرار می‌دهد. در این فصل ابتدا یک دسته‌بندی از مصاحبه ارائه می‌شود. سپس، چگونگی استفاده از مصاحبه‌های نیمه ساخت‌یافته و ژرف، و محدودیت‌های آن تشریح می‌شوند. چالش‌های کیفیت داده و ارزیابی آن، برگزاری گروه کانونی، و مصاحبه‌های تلفنی و اینترنتی از جمله موارد دیگری هستند که در این فصل پوشش داده می‌شوند. در فصل یازدهم، مزایا و معایب گردآوری داده از شیوۀ پرسشنامه تشریح می‌شوند. سپس در رابطه با چگونگی پیاده‌سازی و به پیش بردن گونه‌های پرسشنامه مطالبی ارائه می‌شود. در پایان هم راهکارهایی برای بالا بردن نرخ بازگشت، روایی، پایایی، و همچنین مهارت انجام این شیوه معرفی می‌شوند.

پرسش در قالب مصاحبه و پرسشنامه (کتاب)

Wilson, Michael, and Roger Sapsford. 2006. “Asking Questions.” In Data Collection and Analysis, edited by Roger Sapsford and Victor Jupp, 2nd ed., 93–123. London: SAGE Publications

فصل چهارم کتاب گردآوری و تجزیه و تحلیل داده به شیوۀ پرسش اختصاص یافته است. این فصل پرسش مستقیم از افراد را جدا از پرسش‌هایی می‌داند که به طور طبیعی در میان فرایندهایی مانند مشاهده پدید می‌آید و همین موضوع را دست‌مایۀ طراحی آن قرار می‌دهد. به طور کلی می‌توان گفت که در این فصل، پرسش در قالب مصاحبه و پرسشنامه مورد کنکاش قرار می‌گیرد.

معرفی گونه‌های مختلف طرح‌های آزمایشی و محیط‌های متفاوت برای برگزاری آنها (کتاب)

de Vaus, David A. 2001. Research Design in Social Research. London: SAGE Publications

بخش دوم این کتاب به طرح‌های آزمایشی اختصاص یافته است. این بخش گونه‌های طرح‌های آزمایشی و محیط‌های متفاوت برگزاری آن را معرفی می‌کند. البته توجه به این نکته ضروری است که در طرح‌های آزمایشی می‌توان از شیوه‌های دیگر گردآوری داده هم استفاده کرد، ولی چگونگی برگزاری آزمایش برای گردآوری داده انگیزۀ اصلی معرفی این کتاب در این بخش بود. در قسمت‌هایی از این بخش همچنین دربارۀ داده، مشارکت‌کنندگان، و چالش‌های اخلاقی صحبت می‌شود.

معرفی شیوۀ آزمایش (کتاب)

Ibert, Jérôme, Philippe Baumard, Carole Donada, and Jean-Marc Xuereb. 2001. “Data Collection and Managing the Data Source.” In Doing Management Research: A Comprehensive Guide, edited by Raymond-Alain Thietart. London: SAGE Publications

در انتهای بخش نخست فصل نهم کتاب، شیوۀ آزمایش به عنوان شیوه‌ای برای بیرون کشیدن نتایج کمی از شرایط کنترل شده معرفی می‌گردد.

معرفی شیوۀ آزمایش (کتاب)

Lee Abbott, Martin, and Jennifer McKinney. 2013. Understanding and Applying Research Design. Understanding and Applying Research Design. Hoboken, New Jersey: John Wiley & Sons, Inc. doi:10.1002/9781118647325

فصل چهاردهم کتاب آزمایش را یکی از شیوه‌های قدرتمند پژوهشی معرفی می‌کند که در عمل نشان می‌دهد افراد چگونه به یک محرک واکنش نشان می‌دهند. تعریف پایه‌ای کتاب همان انجام یک عمل (متغیر مستقل) و بررسی اثرات یا نتایج آن (متغیر وابسته) است.

سرشماری عمومی نفوس و مسکن (گزارش) مرکز آمار ایران. 1391. «نتايج سرشماري عمومي نفوس و مسكن ـ 1390». دسترسی در چهارم آبان‌ماه 1394 در این گزارش، اطلاعات سرشماری کشور موجود است. در این گزارش، مواردی مانند گزیدۀ نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن، جمعیت و خانوارهای کشور، و ... قابل مشاهده است. این داده‌ها و اطلاعات می‌توانند مورد استفادۀ پژوهش‌های دیگر قرار گیرند.

نمونه پایان‌نامه‌ای که منبع داده آن «داده‌های موجود» است

اولادقبادی،احسان.1392.«شناسایی و بررسی موقوفه‌های ایران در زمان سلجوقیان.»پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

شناسایی و بررسی موقوفه‌های ایران در زمان سلجوقیان ـ پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد ـ در این پایان‌نامه تلاش شده است تا لیستی تفصیلی از موقوفه‌ها، وقف‌نامه، و واقفان ایران تهیه شود که داده‌های آن به روش آرشیوی و از داده‌های موجود گردآوری شده است.

دو دورۀ آموزشی برای طراحی پرسشنامه و آزمایش‌ها (درس و آموزش)

Coursera – Free Online Courses

«کرس‌را» پایگاهی است که به ارائۀ دوره‌های آموزشی گوناگون توسط دانشگاه‌های سراسر جهان می‌پردازد. این پایگاه دوره‌هایی را مانند «طراحی پرسشنامه برای پیمایش‌های اجتماعی» و «طراحی، اجرا، و تجزیه و تحلیل آزمایش‌ها» هم برای گردآوری داده برگزار می‌کند.

گردآوری داده در ارزیابی اجتماعی (درس و آموزش)

Operations in Evaluating Community Interventions

دانشگاه «کانزاس» کارگروهی را برای سلامت و توسعۀ اجتماع راه‌اندازی کرده که یکی از خدمات آن ارائۀ جعبه ابزار اجتماعی است. این جعبه ابزار در قالب فصل‌هایی ارائه شده است که در فصل 37 به برنامه‌ریزی و ساختاردهی برنامۀ ارزیابی اجتماع می‌پردازد و مطالبی را در رابطه با گردآوری داده بیان می‌کند. این مطالب در زمینه‌هایی مانند انتخاب پرسش‌ها، طراحی نظام مشاهده، گردآوری و تفسیر اطلاعات مردم نگاری، گردآوری داده‌های آرشیوی، و ... است.

مجموعۀ آموزشی برای گردآوری داده (درس و آموزش)

Program Evaluation

پایگاه «سی. دی. سی.» که مرکزی برای کنترل و جلوگیری از بیماری است، در بخش ارزیابی برنامه‌ها بیان می‌کند که انجام منظم ارزیابی برای ارائۀ اطلاعات مدیریتی برنامه‌ها و تقویت اثربخشی آنها باید بخشی از برنامه‌های آموزشی محلی و ایالتی، و سلامت عمومی قرار گیرد. در این راستا، مجموعۀ آموزشی فراهم ساخته است که یکی از بخش‌های آن گردآوری داده با ابزارهایی مانند پرسشنامه، مصاحبه، و مشاهده است.

پیشنهاد منبع

 


نمونه‌ها بر اساس رشته

نمونه استفاده از داده‌های موجود و آرشیوی در مطالعات تاریخی فرهنگی (پایان‌نامه) اولادقبادی، احسان. 1392. «شناسایی و بررسی موقوفه‌های ایران در زمان سلجوقیان.» پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در این پایان‌نامه تلاش شده است تا لیستی تفصیلی از موقوفه‌ها، وقف‌نامه، و واقفان ایران تهیه شود که داده‌های آن به روش آرشیوی و از داده‌های موجود گردآوری شده است.

نمونه گردآوری گزارش‌ها و مطالعه‌های موجود خوشه‌های فرهنگی (مقاله)

Hitters, Erik, and Greg Richards. 2002. “The Creation and Management of Cultural Clusters.” Creativity and Innovation Management 11 (4): 234–247. doi:10.1111/1467-8691.00255.

در این مقاله دو خوشۀ فرهنگی از دید راهبردهای مدیریتی ارزیابی می‌شوند. تجزیه و تحلیل این مقاله بر اساس هر دو گونه دادۀ اصلی و ثانویه بوده است. داده‌های ثانویۀ این پژوهش از گزارش‌ها و مطالعه‌هایی که در دورۀ توسعۀ این خوشه‌ها انجام شده، گرفته شده است.

استفاده از داده‌های ثانویۀ موجود در پژوهش (مقاله)

Parab, Vitthal V. 2015. “The Victorian versus Modern Poetry in the Poems of Tennyson, Browning and Hopkins.International Journal of Science and Research (IJSR) 4 (7): 2409–2411

هدف اصلی این مقاله بررسی و به بحث گذاشتن خواسته های متضاد و تنش‌زای بین اشعار دوران ویکتوریا در برابر مدرن است. تمام این کار بر بستر منابع ثانویه انجام شده است.

نمونه روش مشاهدۀ مشارکت‌کننده در مطالعه رویدادها (مقاله)

Mackellar, Joanne. 2013. “Participant Observation at Events: Theory, Practice and Potential.” Edited by Judith Mair. International Journal of Event and Festival Management 4 (1) (March 15): 56–65. doi:10.1108/17582951311307511

در این مقاله از مشاهدۀ مشارکت‌کننده برای دستیابی به درک ژرف‌تر از پویایی رفتار مخاطبان و ابعاد عاطفی رفتار آنها استفاده شده است. این روش در یک جشنوارۀ مجسمه‌سازی توسط مدیران برای درک و مدیریت انتظارات مخاطبان مورد استفاده قرار گرفته است.

نمونه‌ای از یادداشت‌های میدانی برای مشاهده (شکل)

“Sample Fieldnotes from a Student’s Observation of an Art Object.”. 2012. In Planning, Conducting, and Evaluating Quantitative and Qualitative Research, by John W. Creswell, 4th ed., P216. Boston: Pearson Education, Inc

یادداشت‌های میدانی یک دانش‌آموز دربارۀ بیست دقیقه مشاهده از یک شی هنری در کلاس

نمونه مشاهده در قالب عکس‌برداری (مقاله)

Sather-Wagstaff, J. 2008. “Picturing Experience: A Tourist-Centered Perspective on Commemorative Historical Sites.” Tourist Studies 8 (1): 77–103. doi:10.1177/1468797608094931

در این مقاله به بررسی تجربه‌های گردشگران از بازدید از یک مکان یادبود بنا پرداخته می‌شود. بدین منظور بر رویکرد تصویری و قوم‌نگاری تمرکز می‌شود. در این رویکرد از فعالیت‌هایی مانند عکاسی در طول سفر و استفاده از عکس‌ها پس از تور هر روزه استفاده می‌شود.

بررسی نگرش جامعۀ میزبان نسبت به گردشگری با استفاده از پرسشنامه (مقاله) عادلی، سمیرا. 1391. «بررسی نگرش جامعه میزبان نسبت به گردشگری و پیامدهای آن دریک بافت زنده تاریخی (پژوهش موردی: بافت تاریخی فهادان یزد).» نشریه هنرهای زیبا ـ معماری و شهرسازی 17 (4): 81–93 در این مقاله که در حوزۀ گردشگری بافت‌های زندۀ تاریخی قرار دارد، نگرش جامعۀ میزبان گردشگری با استفاده از پرسشنامه گردآوری شده است.

بررسی و تحلیل اشعار کتاب‌های فارسی دورۀ ابتدایی با کمک مصاحبه (پایان‌نامه) علیزاده، پورچیستا. 1389. «بررسی و تحلیل اشعار کتاب‌های فارسی دوره‌ی ابتدایی از منظر اصول و معیارهای ادبیات کودک و نوجوان.» دانشگاه پیام نور استان تهران این پژوهش به بررسی اشعار موجود در کتاب‌های فارسی دورۀ دبستان می‌پردازد. یکی از گام‌های این پژوهش مصاحبه با معلمان کلاس‌های پنجم پایۀ دبستان است.

انجام مصاحبه‌های کیفی با افراد دارای مشکلات زبان بیانی (مقاله)

Lloyd, Vicki, Amanda Gatherer, and Sunny Kalsy. 2006. “Conducting Qualitative Interview Research with People with Expressive Language Difficulties.” Qualitative Health Research 16 (10): 1386–1404. doi:10.1177/1049732306293846

در این مقاله اشاره می‌شود که افرادی که دارای مشکلات زبان بیانی هستند از رویکردها و روش‌هایی که در آنها مصاحبه هست کنار گذاشته می‌شوند. این مقاله، نقش و اهمیت مصاحبه با این افراد را شفاف می‌سازد.

اندازه‌گیری و بررسی شرایط نور روز در خانه‌های قدیمی با استفاده از شبیه‌سازی (مقاله) کاظم‌زاده، مرضیه، و منصوره طاهباز. 1392. «اندازه‌گیری و بررسی شرایط نور روز در خانه‌های قدیمی کرمان (نمونه موردی خانه امینیان)نشریه هنرهای زیبا ـ معماری و شهرسازی 18 (2): 17–26 این مقاله به بررسی شرایط نورپردازی و شرایط گرمایی فضاهای اصلی زندگی در یکی از خانه‌های کرمان پرداخته است. در این بررسی از شبیه‌سازی در شرایط کنترل شده استفاده شده است که یکی از روش‌های آزمایشی محسوب می‌شود.

بهینه‌سازی دودکش خورشیدی و بررسی اثر آن بر تهویۀ ساختمان با استفاده از شبیه‌سازی (مقاله) فخاری، مریم، و شاهین حیدری. 1392. «بهینه‌سازی دودکش خورشیدی و بررسی اثر آن بر تهویۀ ساختماننشریه هنرهای زیبا ـ معماری و شهرسازی 18 (2): 83–88 در این مقاله به دلیل این که به نمونه‌های گوناگون دودکش خورشیدی دسترسی وجود نداشت، از روش شبیه‌سازی رایانه‌ای برای گردآوری داده استفاده شد. در این شبیه‌سازی، مدل‌های گوناگون با ابعاد مختلف دودکش خورشیدی با هم مقایسه شدند (گردآوری داده در شرایط کنترل شده و آزمایشی).

نمونه آزمایش کلاسیک برای بررسی تأثیر یک فیلم بر روی پیش‌داوری (شکل)

 “The Classical Experiment: Using an African American History Film to Reduce Prejudice.” 2010. In The Practice of Social Research, by Earl Babbie, 12th ed., P243. Belmont, CA: Wadsworth, Cengage Learning

این شکل ساختار اولیۀ یک نمونه آزمایش کلاسیک را برای آزمون تأثیر یک فیلم بر روی پیش‌داوری نشان می‌دهد. گروه کنترل، پیش آزمون، و پس آزمون از اجزای مهم این گونه آزمایش هستند.

نمونه استفاده از داده‌های ثانویه در پژوهش سلامت عمومی (کتاب)

Boslaugh, Sarah. 2007. Secondary Data Sources for Public Health: A Practical Guide. New York, NY: Cambridge University Press

در این کتاب مقدمه‌ای بر داده‌های ثانویه و چالش‌های مربوط به مدیریت و تجزیه و تحلیل آن ارائه شده است. همچنین تعداد زیادی از منابع داده‌های ثانویه مربوط به حوزۀ سلامت در آن معرفی شده است.

نمونه استفاده از داده‌های ثانویه در پژوهش تعلیم و تربیت (مقاله)

Veeraiah, P, Asfa M Yasin, and R B Shivagunde. 2015. “Integrating Information and Communication Technologies in Indian Education for Sustainable Development – Some.” Journal of Educational Policy and Entrepreneurial Research (JEPER) 2 (9): 160–173

هدف این مقاله که یک پژوهش میان رشته‌ای است، تعیین روندهایی در فناوری آموزشی برای درک و نگهداری آموزش در یک محیط آموزشی دانش‌آموز پسند است. روش پژوهش این مقاله بر اساس داده‌های ثانویه است.

مشاهدۀ عکس‌های میکروسکوپ الکترونیکی برای بررسی تخریب میکروبی پنبه (پایان‌نامه) آهنگری، حاجی تویلی. 1376. «بررسی تخریب میکروبی پنبه ایران (رقم ساحل).» دانشگاه صنعتی اصفهان برای بررسی این موضوع شرایط آب و هوایی یک منطقه در آزمایشگاه شبیه‌سازی شد. یکی از روش‌های گردآوری داده برای بررسی امکان رشد میکروارگانیزم‌ها در این شرایط، مشاهدۀ عکس‌های میکروسکوپ الکترونیکی بود.

مشاهده در نمونۀ داستان سیب نیوتون (مقاله)

Fara, P. 1999. “Catch a Falling Apple: Isaac Newton and Myths of Genius.” Endeavour 23 (4): 167–70

 همگی ما با داستان سیب نیوتون آشنایی داریم. این مقاله، مسئلۀ نبوغ را با استفاده از داستان نیوتون مطرح می‌کند. در جایی از مقاله بیان می‌کند که افتادن سیب منجر به تولد علمی شد که بر مبنای استدلال ریاضی، مشاهدۀ تجمعی، و پژوهش‌های جمعی نهادی قرار دارد.

نمونه مطالعۀ مشاهده‌ای از شکل‌گیری ستارگان (مقاله)

Urquhart, J. S., L. K. Morgan, and M. a. Thompson. 2009. “Observational Study of Sites of Triggered Star Formation.” Astronomy and Astrophysics 497 (3): 789–804. doi:10.1051/0004-6361/200811149

تمرکز اصلی این مقاله، بررسی سطح فعلی شکل‌گیری ستاره در یک نمونه از نیم‌کرۀ جنوبی و ارزیابی میزان امکان راه‌اندازی شکل‌گیری ستاره است. در این مقاله، یک برنامۀ مشاهده با استفاده از تلسکوپ برای گردآوری داده طراحی شده است.

پرسش از کشاورزان برای بررسی رفتار پذیرش آبیاری بارانی (مقاله) باقری، اصغر، و ایرج ملک‌محمدی. 1384. «رفتار پذیرش آبیاری بارانی در میان کشاورزان استان اردبیلمجلۀ علوم کشاورزی ایران 36 (6): 1479–88 در این مقاله بیان شده است که آبیاری بارانی روش مناسبی برای افزایش راندمان آب آبیاری است. البته استفاده از این روش نیاز به پذیرش توسط کشاورزان نیز دارد. در بخشی از این مقاله گردآوری داده به شیوۀ پرسش از کشاورزان با استفاده از پرسشنامه انجام شده است.

نمونه استفاده از پرسشنامه برای اولویت‌بندی عوامل مؤثر بر انتخاب پلتفرم فناوری در تولید نان صنعتی (پایان‌نامه) جلیلی، پرستو. 1391. «اولویت‌بندی عوامل مؤثر بر انتخاب پلتفرم فناوری در تولید نان صنعتی.» دانشگاه علامه طباطبایی در بخشی از این مطالعه که در بافت صنعت تولید نان صنعتی انجام گرفته است، در راستای بررسی چارچوب مفهومی پژوهش از پرسشنامه برای پرسش درستی اجزای چارچوب استفاده شده است.

استفاده از پرسشنامه برای بررسی تأثیر چند متغیر بر عملکرد زنان دارای درد زانو (مقاله)

Harrison, Anne L. 2004. “The Influence of Pathology, Pain, Balance, and Self-Efficacy on Function in Women with Osteoarthritis of the Knee.” Physical Therapy 84 (9): 822–831

در این مقاله چند آزمون با استفاده از متغیرهای روانی و فیزیولوژیکی در مورد زنان با دردهای زانو انجام می‌شود. بخشی از گردآوری داده با استفاده از پرسش از زنان و با پرسشنامه‌های استاندارد انجام می‌شود.

اثر باران اسیدی بر پاسخ‌های رشدی و فیزیولوژیکی گیاه گندم با استفاده از آزمایش (مقاله) عزتی، رامین، و گلاره ربانی. 1393. «اثر باران اسیدی بر پاسخ‌های رشدی و فیزیولوژیکی گیاه گندمیافته‌های نوین در علوم زیستی 15 (1): 70–81 در این مقاله اشاره شده است که به دلیل افزایش غلظت آلاینده‌ها میزان باران اسیدی هم در حال افزایش است. باران اسیدی هم می‌تواند اثر منفی بر گیاهان بگذارد. در این مطالعه، گیاهان گندم تحت آبیاری با چهار تیمار باران اسیدی قرار گرفتند و یک گروه هم به عنوان گروه شاهد تحت آبیاری معمولی قرار گرفت.

بررسی اثر محافظتی سیر و یک ویتامین در ماهی (پایان‌نامۀ دکترای حرفه‌ای) قانعی‌مطلق، رضا. 1392. «بررسی اثر محافظتی سیر و ویتامین E در پیشگیری از اکسیداسیون لیپید و پروتئین‌های گوشت ماهی کپور در زمان‌های مختلف نگهداری.» دانشگاه فردوسی مشهد در این مطالعه که هدف بررسی اثر مصرف پودر سیر و ویتامین «ای» بر ماهی کپور در زمان‌های گوناگون نگهداری است، داده به شیوۀ آزمایش گردآوری شده است. بدین صورت که تعداد 100 عدد ماهی به چهار گروه تقسیم شدند. یک گروه به عنوان گروه شاهد انتخاب شد و سه گروه دیگر با اندازه‌های مختلفی از سیر و ویتامین به عنوان گروه‌های آزمایش قرار گرفتند.

کالیبراسیون مجدد صدا با استفاده از دو گروه کنترل و آزمایش (مقاله)

Zhong, Xiaoli, Jie Zhang, and Guangzheng Yu. 2015. “Recalibration of Virtual Sound Localization Using Audiovisual Interactive Training.” In 139th Audio Engineering Society Convention. New York

در این مقاله که در حوزۀ مهندسی صوتی انجام شده است، از دو گروه کنترل و آزمایش استفاده شده است.

نمونه پژوهش اجتماعی با استفاده از داده‌های موجود (پایان‌نامه) دورویی، کافیه. 1389. «بررسی تغییر ساختار گروه‌های سنی اشتغال زنان و عوامل موثر بر آن طی سال‌های 85-1335.» دانشگاه علامه طباطبایی این پایان‌نامه که به مسئلۀ اشتغال زنان پرداخته است، داده‌ها و آمارهای مورد نیاز خود را از آرشیوها و آمار رسمی کشور بدست آورده است.

سرشماری عمومی نفوس و مسکن (گزارش) مرکز آمار ایران. 1391. «نتايج سرشماري عمومي نفوس و مسكن ـ 1390». دسترسی در چهارم آبان‌ماه 1394 در این گزارش، اطلاعات سرشماری کشور موجود است. در این گزارش، مواردی مانند گزیدۀ نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن، جمعیت و خانوارهای کشور، و ... قابل مشاهده است. این داده‌ها و اطلاعات می‌توانند مورد استفادۀ پژوهش‌های دیگر قرار گیرند.

گزارشی از بیمۀ سلامت بر مبنای تجزیه و تحلیل ثانویۀ داده‌های سه سالۀ پیمایش (گزارش)

Freeman, Howard E., and Christopher R. Corey. 1993. “Health Insurance and Access to Medical Services: A Secondary Analysis of Three Years of NCHS Health Interview Surveys.” Santa Monica, CA

این گزارش که به بررسی وضعیت بیمۀ سلامت در ایالات متحده و محدودیت‌های افراد بدون بیمه برای دسترسی به خدمات پزشکی می‌پردازد، از داده‌های موجود یک پیمایش انجام شده در طول سه سال گذشتۀ آن استفاده می‌کند.

نقدی بر نظریه‌های مدرن ملی‌گرایی با استفاده از شواهد موجود (مقاله)

Gorski, Philip S. 2000. “The Mosaic Moment: An Early Modernist Critique of Modernist Theories of Nationalism.” American Journal of Sociology 105 (5): 1428–1468. doi:10.1086/210435

این مقاله ملی‌گرایی را یک پدیدۀ مدرن معرفی می‌کند و از این دیدگاه هم آن را نقد می‌کند. برای این کار از شواهد اولیه و موجود از هلند، انگلستان، و دیگر حکومت‌های مدرن استفاده می‌کند.

نمونه مشاهدۀ رفتار خواندن مردم در وب (گزارش)

Nielsen Norman Group. 2015. “How People Read on the Web: The Eyetracking Evidence | Nielsen Norman Group Report.” Accessed October 20

در این گزارش برای بررسی رفتار خواندن مردم در وب از مشاهده استفاده شده است. بدین منظور، داده از مشاهدۀ چگونگی خواندن صدها سایت گوناگون توسط بیشتر از 300 نفر گردآوری شده است. البته این مشاهده از گونۀ خاص ردیابی چشم بوده است که در آن حرکت چشم افراد دنبال شده است.

نمونه مشاهدۀ رفتاری دانش‌آموزان (فایل ویدئویی)

Behavioral Observation Video.” 2012. JVisseau’s channel

این فایل ویدئویی آموزشی فرایند مشاهدۀ رفتاری دانش‌آموزان را در سه گام بر می‌شمرد. گام نخست، آماده‌سازی فرم مورد نیاز است که شامل مشخصات، زمان، خلاصۀ فعالیت مورد مشاهده، فاصله‌های زمانی مشاهده، و ... است. آماده شدن برای تماشا گام بعدی است. گام سوم، آغاز عمل مشاهده است.

نمونه مشاهدۀ رفتار خرید (فایل ویدئویی)

“Observational Examples.” 2010. Ewell: Vox Pops International

در این فایل ویدئویی نمونه‌ای از کاربرد مشاهده برای گردآوری داده دربارۀ مکان‌های پر بازدید، زمان بازدید، و به طور کلی رفتار پیش از خرید مردم در یک فروشگاه نشان داده شده است.

توسعۀ چارچوبی برای سازمان دولتی هوشمند با استفاده از پرسش از خبرگان (پایان‌نامه) نبی‌میبدی، مرتضی. 1390. «طراحی چارچوبی برای سازمان دولتی هوشمند: از منظر حکمت.» دانشگاه تربیت مدرس این پایان‌نامه چارچوبی را برای سازمان دولتی هوشمند از دیدگاه حکمت توسعه می‌دهد. در بخشی از این کار برای توسعۀ چارچوب از پرسش از خبرگان دانشگاهی و سازمانی استفاده می‌شود.

بخشی از پرسشنامه با سنجه‌های مربوط به نگرش (شکل)

Baker, Robert W., and Bohdan Siryk. 2012. “Example of an Instrument That Measures Attitudes.” In Planning, Conducting, and Evaluating Quantitative and Qualitative Research, by John W. Creswell, 4th ed., P153. Boston: Pearson Education, Inc

این پرسشنامه برای گردآوری داده‌های نگرشی طراحی شده است. این پرسشنامه با پرسش‌های مربوط به اطلاعات شخصی آغاز می‌شود و سپس پرسش‌هایی مطرح می‌شوند که نگرش دانشجویان را نسبت به تطبیق یافتن در کالج می‌سنجند.

نمونه‌ای از پروتکل مصاحبه (شکل)

“Sample Interview Protocol.”. 2012. In Planning, Conducting, and Evaluating Quantitative and Qualitative Research, Creswell, John W., 4th ed., P226. Boston: Pearson Education, Inc

در این نمونه اجزایی که ممکن است در یک پروتکل مصاحبه قرار گیرد مشخص شده است. هدف نمونه، بررسی واکنش دانشگاه نسبت به رویداد مرد مسلح بوده است.

نمونه‌ای از فرم رضایت آگاهانه برای مشارکت در پژوهش (شکل)

Smith, Jane W. 2012. “An Example of an Informed Consent Form.” In Planning, Conducting, and Evaluating Quantitative and Qualitative Research, by John W. Creswell, 4th ed., P149. Boston: Pearson Education, Inc

فرم رضایت آگاهانه بیانیه‌ای است که مشارکت‌کنندگان پیش از مشارکت در پژوهش امضا می‌کنند. این فرم، مشارکت‌کننده را از شرایط پژوهش و حقوق وی آگاه می‌سازد. نمونه‌ای از این فرم در این منبع آمده است. هدف پژوهش این نمونه، برقراری ارتباط میان تجربه‌های گذشته با امتیازات امتحان‌های کلاسی بوده است.

بررسی تأثیر آموزش راهبردهای شناختی بر انگیزش و عملکرد با آزمایش (پایان‌نامه) اختیاری اردکانی، فرحناز. 1377. «بررسی تأثیر آموزش راهبردهای شناختی بر انگیزش و عملکرد حل مسئله ریاضی در دانش‌آموزان کلاس پنجم شهر شیراز.» دانشگاه شیراز هدف از این پژوهش بررسی تأثیر آموزش راهبردهای شناختی بر انگیزش و عملکرد حل مسئلۀ ریاضی دانش‌آموزان کلاس پنجم است. برای دستیابی به این هدف از آزمایش برای گردآوری داده استفاده شد. بدین صورت که افراد مورد مطالعه در دو گروه آزمایش و کنترل قرار گرفتند و پس از طی دورۀ آموزش، از هر دو گروه در حل مسئله و انگیزش ارزیابی به عمل آمد.

آموزش طراحی آزمایش (فایل ویدئویی)

ByPass Publishing’s difficult topics explained. 2013. “Experimental Design.” ByPass Publishing

در این فایل آموزشی، طراحی آزمایش با یک نمونه از رشتۀ روان‌شناسی توضیح داده می‌شود. برای انجام آزمایش، ابتدا فرضیه مشخص می‌شود و براساس آن دو گروه کنترل و گروه با شرایط آزمایش ایجاد می‌شود. سپس داده‌های آزمایش در هر دو گروه گردآوری می‌شود و با مقایسه آن در مورد نتیجۀ فرضیه تصمیم‌گیری می‌شود.

بررسی چگونگی توسعۀ گروه و اعضا در گروه‌های تجربی (مقاله)

Ohrt, Jonathan H., Yulia Prochenko, Hayley Stulmaker, David Huffman, Delini Fernando, and Karrie Swan. 2014. “An Exploration of Group and Member Development in Experiential Groups.” The Journal for Specialists in Group Work 39 (3) (July 3): 212–235. doi:10.1080/01933922.2014.919047

 در این مطالعۀ پدیدارشناسی، توسعۀ 52 عضو گروه در گروه‌های تجربی مورد بررسی قرار گرفته است. مشارکت‌کنندگان در این پژوهش، به مدت 10 هفته تجربیات خودشان را به عنوان عضو و همچنین توسعۀ کلی گروه انعکاس دادند.

پیشنهاد منبع

 

دیدگاه‌ها

    ثبت دیدگاه

    نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *


    8 + 4 =