پارادایم کیفی یا رویکرد کیفی شامل روش‌هایی می‌شود که در ماهیت با روش‌های مطرح در پارادایم کمی متفاوت هستند. بر همین اساس، ابزارها و روش‌هایی که برای گردآوری داده در این پارادایم مورد استفاده قرار می‌گیرد با پارادایم کمی تفاوت دارد. اگرچه، ممکن است در برخی از روش‌های کیفی پژوهشگر با استفاده از ابزارهایی که بیشتر در روش‌های کمی کاربرد دارند، اطلاعات مورد نیاز برای دستیابی به هدف پژوهش را گردآوری کند. با این حال، ابزارهای گردآوری داده در روش‌های کیفی به صورت جداگانه مورد بررسی قرار خواهند گرفت.

مصاحبه یکی از مهمترین ابزارهای گردآوری داده در پژوهش‌هایی است که با رویکرد کیفی انجام می‌شوند. ابزار مصاحبه، به نسبت پرسشنامه و سایر ابزارهایی که بیشتر در رویکرد کمی رایج هستند، از قدرت انعطاف‌پذیری بیشتری برخوردار است. بنابراین داده‌ای که از طریق مصاحبه گردآوری می‌شوند از عمق بیشتری برخوردارند. از همین روست که برای تحلیل این داده معمولاً از روش کدگذاری و دسته‌بندی آنها در گروه‌های گوناگون استفاده می‌شود.

interview-DC-R

مصاحبه معمولاً با این پیش‌فرض شروع می‌شود که دیدگاه‌های فرد مصاحبه‌شونده مهم، پرمفهوم، و ارزشمند هستند؛ و البته تبدیل دانش ضمنی (یا نهان) فرد مصاحبه شونده به دانش عیان برای پیشبرد و موفقیت پژوهش کلیدی است. بنابراین، پژوهشگر در مصاحبه به مشاهدۀ صرف روابط انسانی اکتفا نمی‌کند و به سمت استخراج یک دانش عمیق‌تر از طریق گفت و گو با افراد است. به همین دلیل است که صاحبنظران در تعریف مفهوم مصاحبه (interview) این اصطلاح را به دو بخش inter و view تقسیم‌بندی می‌کنند تا بهتر بتواند ویژگی تعامل دیدگاه‌ها بین دو فرد (یا بیشتر) را القا کند. بنابراین، اهمیت مصاحبه به عنوان یکی از ابزارهای پژوهش، به ویژه در رویکرد کیفی، بسیار بالاست. باید توجه داشت، که تنها دادۀ کلامی یا حروف از طریق مصاحبه گردآوری نخواهد شد، بلکه ممکن است دادۀ غیر کلامی، از قبیل رفتار فرد مصاحبه شونده، نیز برای پژوهشگر مهم باشد.

اگرچه مصاحبه به عنوان یک گفت و گو میان افراد قلمداد می‌شود، اما نباید فراموش کرد که مصاحبه به عنوان یک ابزار پژوهش با سایر گفت و گوهای عادی و روزمره تفاوت دارد. قبل از هر چیز، مصاحبه دارای یک هدف مشخص است؛ به همین دلیل معمولاً بر اساس پرسش و پاسخ پیش می‌رود. به علاوه، مصاحبه معمولاً ساختار مشخصی دارد که این ساختار در گفت و گوهای عادی و روزمره به چشم نمی‌خورد.

انواع مصاحبه

روایت‌های گوناگونی در مورد انواع مصاحبه و دسته‌بندی آن به عنوان یک ابزار گردآوری داده مطرح شده است. در یک دسته‌بندی مصاحبه را به شش نوع تقسیم‌بندی می‌کنند:

  • مصاحبۀ استاندارد،
  • مصاحبۀ عمیق،
  • مصاحبۀ قوم‌نگاری،
  • مصاحبۀ متخصصان،
  • مصاحبۀ زندگی‌نامه‌ای،
  • و گروه کانونی.

پتون نیز مصاحبه را به چهار نوع دسته‌بندی می‌کند:

  • مصاحبۀ غیررسمی مباحثه‌ای،
  • رویکرد راهنماییِ مصاحبه،
  • مصاحبۀ استاندارد باز،
  • و مصاحبۀ بستۀ کمی.

اما در رایج‌ترین دسته‌بندی در مورد انواع مصاحبه، آن را به سه نوع تقسیم‌بندی می‌کنند:

  • مصاحبۀ ساختار یافته،
  • مصاحبۀ نیمه ساخت‌یافته،
  • و مصاحبۀ عمیق.

types of interview-DC-R

این دسته‌بندی بر اساس میزان کنترلی است که پژوهشگر بر روی جلسۀ مصاحبه داد. هرچه از نوع ساختاریافته به نوع ساختارنیافته نزدیک‌تر می‌شویم، میزان کنترل پژوهشگر بر جلسۀ مصاحبه و چارچوب‌بندی او کمتر است. هرچه از نوع ساختاریافته به نوع ساختارنیافته نزدیک‌تر می‌شویم، میزان کنترل پژوهشگر بر جلسۀ مصاحبه و چارچوب‌بندی او کمتر است. نمودار زیر این فرایند را نشان می‌دهد.

unstructured to structured interview-DC-R

 در ادامه این سه نوع مرسوم مصاحبه معرفی می‌شوند.

غایت پژوهشگر از استفاده از چنین ابزاری معمولاً گردآوری دادۀ مربوط به ایده‌ها، دانش، عقاید و نگرش‌ها، و رفتارهای گزارش شده توسط خود مشارکت‌کنندگان است. از این منظر، مصاحبۀ ساختار یافته شبیه توزیع پرسشنامه برای پیمایش یک موضوع پژوهشی است. این نوع مصاحبه را در ردۀ ابزارهای «پیمایشی» نیز دسته‌بندی می‌کنند. با این حال، دادۀ حاصل از این ابزار نیز معمولاً کیفی است و باید با استفاده از روش‌های کیفی آنها را تجزیه و تحلیل کرد.

در مصاحبۀ ساختاریافته پرسش‌هایی که قرار است در جلسۀ مصاحبه مطرح شوند، از قبل آماده شده و بنابراین پژوهشگر نمی‌تواند دخل و تصرفی در طرح پرسش‌های جدید و پیش‌بینی نشده داشته باشد. از طرف دیگر، مصاحبه‌شونده نیز باید پاسخ‌های مشخص و خاص هرکدام از پرسش‌ها را پاسخ دهد و از این سناریو خارج نشود. به عبارت دیگر، چارچوب یک مصاحبۀ ساختاریافته کاملاً مشخص و  از پیش تعیین شده است.

بر خلاف مصاحبۀ ساختاریافته، که در آن پرسش‌های مشخصی از مصاحبه‌شونده پرسیده می‌شود و او را مجبور می‌کند که فراتر از چارچوب در نظر گرفته شده نرود، در مصاحبۀ نیمه ساخت‌یافته مصاحبه‌شونده و مصاحبه کننده چندان در قید و بند چارچوب نیستند و می‌توانند پا را از این چارچوب فراتر بگذارند.

بنابراین، در این نوع مصاحبه معمولاً پرسش‌ها و موضوع‌های کلی مطرح می‌شوند. با این حال، پژوهشگر از قبل تعداد زیادی از پرسش‌هایی که قرار است در جلسۀ مصاحبه پرسیده شود را آماده کرده است. هرچند، ممکن است پژوهشگر در خلال مصاحبه پرسش‌های جدیدی ساختاربندی کند و آنها را از مصاحبه‌شونده بپرسد. بنابراین، در مصاحبۀ نیمه ساخت‌یافته مصاحبه شونده فرصت این را خواهد داشت که توضیح بیشتری راجع به پرسش‌ها دهد. همچنین، مصاحبه کننده فرصت آن را خواهد داشت که به روند مصاحبه شکل دهد و محدود به چارچوب‌های از قبل تعیین شده نباشد.

مصاحبۀ عمیق، مصاحبه‌ای فردی و بدون ساختار است که به دنبال شناسایی عقاید، احساس‌ها، و نظرهای مصاحبه شونده راجع به یک پدیده یا یک موضوع خاص پژوهشی است. مزیت این شیوۀ گردآوری داده آن است که چون به صورت «رو در رو» اتفاق می‌افتد، بنابراین نسبت پاسخ ندادن مشارکت کنندگان احتمالاً صفر است. اما در مقابل، مصاحبه کننده باید مهارت‌هایی برای انجام مصاحبه از قبل آموخته باشد.

این روش گردآوری داده به عنوان «مصاحبۀ کیفی» نیز شناخته شده است؛ چراکه دادۀ حاصل از این مصاحبه بسیار عمیق است. چیزی که باعث عمق بخشیدن به این داده می‌شود تخصص و تجربۀ بالای مصاحبه‌شونده است. بنابراین، مسئلۀ مهمی که پژوهشگر باید به آن توجه کند آن است که تخصص‌گرایی و تجربۀ افراد برای شرکت دادن در این مصاحبه کلیدی است.

مصاحبۀ عمیق به پژوهشگر این امکان را می‌دهد که موضوع‌های پیچیده، حساس، ضد و نقیض، بحث‌برانگیز، و چالشی را بررسی کند. برای مثال، پژوهشگر در یک مصاحبۀ عمیق ممکن است به دنبال این باشد که اعضای گروه‌های تبهکاری چگونه می‌توانند از جنگ و جدال پرهیز کنند. بنابراین، پژوهشگر (یا فرد مصاحبه‌کننده) باید مهارت‌های هدایت و ادارۀ یک جلسۀ مصاحبۀ عمیق را به خوبی بداند و بتواند، بر اساس اهداف پژوهش، داده و اطلاعات پژوهشی لازم برای انجام یک کار پژوهشی را از این جلسه استخراج کند.

معمولا فرایند انجام مصاحبه در هفت گام زیر قابل تعریف است .

interview process-DC-R

برای انجام یک مصاحبه خوب این این گام‌ها را دنبال کنید:

 طرح موضوع: در این مرحله پژوهشگر هدف از انجام مصاحبه را برای خود و تیم پژوهش روشن کرده و مسائلی که باید در مصاحبه مورد بررسی قرار گیرند را تعیین می‌کند. این مرحله به عنوان شروع فرایند مصاحبه قلمداد می‌شود.

طرح‌ریزی مصاحبه: در این مرحله پژوهشگر اقدامات لازم برای اجرای یک مصاحبه را پیش‌بینی می‌کند. اینکه چه پرسش‌هایی ـ بر اساس هدف پژوهش ـ باید در جلسۀ مصاحبه مورد بررسی قرار گیرند، چه کسی و با چه سطح دانشی باید به عنوان مصاحبه‌شونده انتخاب شود، چه کسی باید جلسۀ مصاحبه را اداره کند، ثبت اطلاعات در مصاحبه باید به چه روشی انجام شود، مدت زمان تقریبی مصاحبه چند دقیقه باید باشد، محل مصاحبه کجا تعیین شود، چه نوع مصاحبه‌ای باید در پیش گرفته شود، مصاحبه به چه شکلی انجام شود، پروتکل مصاحبه چه مواردی را در برگیرد، تهیۀ راهنمای مصاحبه، و مسائلی از این قبیل در این مرحله پاسخ داده خواهند شد. در این مرحله، پژوهشگر باید بتوانند به چالش‌های اخلاقی پیش‌رو هم بپردازد.

انجام مصاحبه: در این مرحله جلسۀ مصاحبه برگزار خواهد شد. به عبارت دیگر مصاحبه شونده و مصاحبه کننده در یک جلسۀ رسمی/غیررسمی با همدیگر گفت و گو می‌کنند و در مورد موضوعاتی که از قبل تعیین شده/نشده به بحث می‌نشینند. به طور معمول، جلسۀ مصاحبه با معرفی پژوهشگر و صحبت‌هایی مقدماتی در مورد پژوهش و اهداف پژوهشگر شروع می‌شود. این مرحله، در واقع با عنوان مرحلۀ «آب شدن یخ‌ها» (ice breaking) مصاحبه نیز معرفی می‌شود. پس از این معرفی اجمالی، ممکن است پژوهشگر صحبت خود را با طرح یک پرسش یا مسئله آغاز کند. مصاحبه‌کننده بهتر است پرسش‌های خود را در قالب عبارت‌ها و جمله‌های کوتاه مطرح کند. در مصاحبۀ عمیق این مرحله به شکلی کاملاً باز و بدون چارچوب پیش می‌رود.

پیاده‌سازی مصاحبه: پس از آنکه جلسۀ مصاحبه انجام شد، پژوهشگر برای آنکه بتواند داده را تجزیه و تحلیل کند، باید صحبت‌های جلسه را پیاده‌سازی کند. البته این مرحله در حالتی امکان‌پذیر است که مصاحبه با استفاده از ابزارهای مناسب ضبط و ثبت شده باشد؛ در غیر این صورت، مصاحبه‌کننده باید صحبت‌ها را حین جلسۀ مصاحبه یادداشت‌برداری کند. ضبط مصاحبه نیز یکی از مسائل اخلاقی است که باید با اجازۀ مصاحبه‌شونده انجام شود. برای پیاده‌سازی متن مصاحبه می‌توان از نرم‌افزارهای گوناگون رایانه‌ای، که برای این کار طراحی شده‌اند، استفاده کرد.

تجزیه و تحلیل متن مصاحبه: استخراج مفاهیم اصلی از داده و اطلاعات گردآوری شده از مصاحبه در این مرحله انجام می‌شود. عمق و نوع این تجزیه و تحلیل کاملاً به هدف پژوهش مربوط می‌شود و اینکه این تحلیل در قالب چه روشی انجام می‌شود. به طور معمول پژوهشگر در این مرحله با دادۀ کیفی، از جنس حروف و جملات، سر و کار دارد. شیوۀ تجزیه و تحلیل دادۀ گردآوری شده از طریق مصاحبه در روش‌های کیفی مطرح می‌شود. اغلب پژوهشگران از روش کدگذاری در مرحلۀ تجزیه و تحلیل استفاده می‌کنند. پژوهشگر در مرحلۀ تجزیه و تحلیل داده باید اهداف پژوهش را در ذهن خود داشته باشد و آنها را بازبینی کند، چراکه در غیر این صورت ممکن است مرحلۀ تجزیه و تحلیل به مسیر دیگری ـ غیر از آنچه که هدف پژوهش است ـ هدایت شود.

اعتبارسنجی داده استخراج شده از مصاحبه‌: بررسی و آزمون روایی و پایایی اطلاعات گردآوری شده در مرحلۀ اعتبارسنجی انجام می‌شود. به این ترتیب پژوهشگر مطئمن خواهد شد که دادۀ گردآوری شده به لحاظ علمی، دارای اعتبار و قدرت لازم است.

تهیه گزارش داده‌ها و دریافت‌ها از مصاحبه: در نهایت، فرایند مصاحبه با گزارش کردن نتایج به پایان می‌رسد. در این مرحله، پژوهشگر با توجه به اهداف پژوهش نتایجی که از بررسی مسئله گرفته است را گزارش می‌کند، و به دیگران می‌گوید او چه چیزی یاد گرفته و به چه نتیجه‌ای رسیده است.

در تمامی مراحل فوق، پژوهشگر ممکن است با چالش‌های اخلاقی مواجه شود که باید آنها را رعایت کند. برای مثال، ممکن است بحث مصاحبه وارد زندگی شخصی افراد شود و نباید شخص سومی به این اطلاعات دسترسی پیدا کند. همچنین، پژوهشگر باید در تفسیر صحبت‌های مصاحبه‌شونده سوءگیری نداشته باشد و به درستی ـ و در بافت واقعی ـ آنها را تجزیه و تحلیل کند. بنابراین، در انجام مصاحبه پژوهشگر باید نسبت به همۀ این مسائل آگاهی و دقت داشته باشد.

مشاهده (پیوند) بهروز رسولی

زمانی که پژوهشگر مطمئن نیست که اطلاعات و پاسخ‌های گفتاری (Verbal responses) نمونه‌های پژوهش بتواند دادۀ مناسب برای پاسخگویی به پرسش‌های او را فراهم کند، می‌تواند از مشاهده به عنوان یکی از ابزارهای گردآوری داده استفاده کند. بنابراین، داده‌ای که از طریق مشاهده گردآوری می‌شود دارای عمق نسبی است، هرچند عمق این اطلاعات به هدف پژوهشگر بستگی دارد. با این حال، داده حاصل از مشاهده تنها زمانی می‌تواند جامع باشد که به خوبی انجام شود.

observation-DC-R

برخی از پژوهشگران تصور می‌کنند که مشاهده کاری آسان است، و تنها کار پژوهشگر گشتن در محیط و پیدا کردن اتفاق‌ها و چیزهای عجیب و غریب است. این مسئله یک خطر جدی برای پژوهش است، چراکه بسیاری از اتفاق‌ها، رفتارها، و چیزهای عجیب دادۀ واقعی برای تجزیه و تحلیل را در اختیار ما قرار نمی‌دهند؛ بنابراین، محیط یا سوژۀ مورد مشاهده را باید به‌خوبی درک کرد و به مسئلۀ پژوهش با قدرت علمی پاسخ داد. مشاهده یک فرایند سازمان‌یافته همراه با چارچوب‌ها و پروتکل‌های مشخصی است که اعتبار و روایی داده را تضمین می‌کند.

مشاهده، به عنوان یک روش ابزار گردآوری داده، دارای تاریخچۀ بسیار طولانی نیست. در سال 1914 برخی از مردم‌شناس‌ها نوع جدیدی از پژوهش‌های میدانی را رواج دادند (که بعدها با عنوان قوم‌نگاری مطرح شد) که از طریق آن به مطالعۀ بومی‌های مناطق گوناگون می‌پرداختند. بعدها این رویکرد پژوهشی مورد استقبال قرار گرفت، و موضوع‌هایی (به ویژه در حوزۀ جامعه‌شناسی) با استفاده از این روش ـ بین جنگ جهانی اول و دوم ـ مورد بررسی قرار گرفت. سال‌ها بعد، روانشناس‌ها نیز برای پژوهش بر روی مسائل موجود در حوزۀ روانشناسی این روش را بکار بردند، و کم کم مشاهده به عنوان یک روش علمی برای گردآوری دادۀ پژوهشی مقبولیت عام یافت. برخی از حوزه‌هایی که از مشاهده بیشتر استفاده می‌کنند، عبارتند از: رشد کودکان، رفتارهای جامعه‌شناسی، رفتارهای ضد اجتماعی، فرهنگ گروه‌ها، مشاهدۀ فعالیت‌ها، و غیره. هرچند، استفاده از مشاهده تنها محدود به این موضوع‌ها نمی‌شود و امروزه در بسیاری از حوزه‌های علمی از این روش برای گردآوری داده بهره می‌گیرند.

در مشاهده پژوهشگر می‌تواند به اَشکال گوناگونی دادۀ پژوهش را گردآوری کند، این شکل‌ها وابسته به آن هستند که یک پژوهشگر چگونه می‌خواهد داده را جمع‌آوری کند و چه مقدار می‌خواهد بر محیط تأثیرگذار باشد. برای مثال، پژوهشگر باید مشاهدۀ مستقیم و از نزدیک را انتخاب کند (داخل محیط)، یا آنکه از دور به مشاهدۀ سوژۀ مورد بررسی بپردازد (خارج از محیط). حال اگر مشاهدۀ از دور را انتخاب کرد، مشاهده در بافت واقعی و به صورت زنده به او کمک می‌کند یا آنکه می‌تواند از یک ویدئوی ضبط‌شده هم داده به‌دست آورد. انواع مشاهده در نمودار زیر نمایش داده شده است.

types of observation-DC-R

 انواع مشاهده

خود مشاهدۀ مستقیم نیز به چهار دسته تقسیم‌بندی می‌شود. در مشاهدۀ مستقیم پژوهشگر می‌تواند خود را به عنوان پژوهشگر معرفی کند یا آنکه ناشناس باقی بماند. همچنین در هر کدام از این شکل‌ها محقق می‌تواند به عنوان عضوی در یک گروه فعالیت و مشارکت داشته باشد، یا آنکه در گروه مشارکت نکند و تنها به مشاهدۀ پدیده‌ها، حوادث، اتفاق‌ها، رفتارها، و عکس‌العمل‌ها بپردازد. از یک رویکرد دیگر، مشاهده را به دو نوع ساختاریافته و عمیق تقسیم‌بندی می‌کنند. این تقسیم‌بندی بیشتر ناظر بر نحوۀ گردآوری داده است. البته شباهت‌هایی میان این دسته‌بندی و دسته‌بندی پیش‌تر توضیح داده شده وجود دارد. در ادامه به معرفی اجمالی مهمترین انواع مشاهده خواهیم پرداخت.

به این نوع مشاهده، مشاهدۀ کمی هم گفته می‌شود. تفاوت میان مشاهدۀ عمیق و مشاهدۀ ساختار یافته مانند تفاوت میان مصاحبۀ عمیق و مصاحبۀ ساختار یافته است.

در مشاهدۀ ساختار یافته نیز پژوهشگر یک پرسشنامه یا سیاهۀ وارسی را با توجه به موقعیت و وضعیت پدیدۀ مورد بررسی تکمیل می‌کند. در مواقعی که پژوهشگر در طرح خود پرسش‌های کاملاً خاصی طراحی کرده یا فرضیه‌هایی جهت بررسی دارد، استفاده از این ابزار می‌تواند بسیار کارآمد واقع شود. معمولاً طراحی چنین ابزارهایی می‌تواند به کمک سایر محققان هم بیاید؛ بنابراین، پژوهشگران دیگر نیز می‌توانند از ابزارهایی که به این روش طراحی می‌شوند استفاده کنند. برای مثال، تصور کنید که پژوهشگری می‌خواهد تأثیر نحوۀ برخورد استاد با دانشجویان یک کلاس با نحوۀ سؤال پرسیدن دانشجویان و نمره‌ای که دانشجویان از درس در آزمون پایانی دریافت می‌کنند را بررسی کند، در این حالت می‌تواند با طراحی سؤالاتی پرسشنامه یا سیاهۀ وارسی خود را تکمیل کند. بنابراین، می‌توان گفت که مشاهدۀ کمیِ بسیار ساختاریافته‌تر، استانداردسازی شده‌تر، و بر اساس نظام‌های امتیازدهی از قبل طراحی شده است.

به این نوع مشاهده، مشاهدۀ مشارکتی یا مشاهدۀ کیفی هم گفته می‌شود.

پژوهشگر در این نوع ابزار گردآوری داده حداقل می‌تواند چهار نقش متفاوت داشته باشد:

  1. مشارکت کامل: در چنین نقشی، پژوهشگر به طور کامل با پدیدۀ مورد بررسی درگیر می‌شود. به عبارت دیگر، پژوهشگر عضوی از گروه یا جامعه‌ای خواهد شد که آن را مطالعه می‌کند. باید توجه داشت، در این نقش پژوهشگر نباید هویت خود را ـ به عنوان کسی که در حال گردآوری دادۀ پژوهشی است ـ فاش کند؛ در غیر این صورت، ممکن است در روند گردآوری داده سوءگیری ایجاد شود.
  2. مشارکت کننده به عنوان مشاهده کننده: در این نقش نیز پژوهشگر عضوی از جامعۀ مورد بررسی می‌شود، با این تفاوت که این بار به جامعۀ مورد پژوهش می‌گوید که آنها زیر نظر پژوهشگر مطالعه می‌شوند و پژوهشگر در حال گردآوری داده است.
  3. مشاهده کننده به عنوان مشارکت کننده: همانند نقش «مشارکت کننده به عنوان مشاهده کننده» پژوهشگر به گروه مورد بررسی اطلاع می‌دهد که او پژوهشگر است و در حال گردآوری داده است. تنها تفاوت این مورد با نقش قبلی، صرف زمان کمتر است. به دیگر سخن، پژوهشگر در نقش «مشاهده کننده به عنوان مشارکت کننده» زمان کمتری با گروه مورد بررسی صرف می‌کند.
  4. مشاهدۀ کامل: پژوهشگر در این نقش خارج از گروه مورد بررسی ایستاده و تمامی رفتارها و الگوهای این گروه را زیر زره‌بین قرار می‌دهد. در این نقش، پژوهشگر اصلاً به عنوان عضوی از گروه مورد بررسی در نخواهد آمد.

چهار شرط اصلی برای بهره‌گیری از مشاهده به عنوان یکی از ابزارهای گردآوری داده وجود دارد. این شروط عبارتند از:

  1. انجام مشاهده بر اساس اهداف خاص پژوهش (که از قبل مشخص شده‌اند)؛
  2. پیروی از یک طرح نظام‌مند و استاندارد برای مشاهده و ثبت و ضبط اطلاعات؛
  3. بررسی و کنترل تمامی مشاهدات؛ و
  4. وابستگی مشاهدات به مفاهیم و نظریه‌های علمی.

 نقاط قوت مشاهده

مهمترین نقطۀ قوت استفاده از مشاهده به عنوان ابزار گردآوری داده، جمع‌آوری اطلاعات بسیار جزئی با استفاده از یک دورنمای بیرونی از آنچه واقعاً اتفاق می‌افتد است. عمق اطلاعاتی که از این طریق بدست می‌آید بسیار است، و این یکی از مزیت‌های اصلی مشاهده به شمار می‌آید. یکی دیگر از مزایای مشاهده به عنوان ابزار گردآوری داده آن است که در هر بافتی و با هر کسی ـ بدون توجه به سطح آموزش او ـ می‌تواند به اجرا درآید.

محدودیت‌های مشاهده

مهمترین محدودیت ابزار مشاهده زمان‌بر بودن فرایند مشاهده است. هزینه‌بر بودن فرایند گردآوری داده‌ در مشاهده نیز از دیگر محدودیت‌هایی است که از طبیعت این ابزار ناشی می‌شود. بنابراین، زمانی که پژوهشگری تصمیم می‌گیرد از مشاهده برای گردآوری داده بهره بگیرد، باید به اندازۀ کافی وقت صرف این فرایند کند و به لحاظ مالی نیز حمایت شود.

بسیاری معتقدند که مشاهده به عنوان ابزار گردآوری دادۀ پژوهشی اصولاً دارای سوءگیری است. این سوءگیری می‌تواند در مرحلۀ مشاهده و توسط پژوهشگر اتفاق بیافتد، یا آنکه در مورد فرد یا گروهی که قرار است مورد مطالعه قرار گیرند ـ در صورتی که بدانند کسی آنها را مشاهده می‌کند ـ پیش بیاید. استدلال پژوهشگران آن است که افراد زمانی که بدانند مورد مطالعه قرار می‌گیرند احتمالاً رفتار واقعی خود را نشان نخواهند داد.

برخی از صاحبنظران گروه کانونی را به عنوان یک ابزار متمایز در نظر نگرفته و آن را زیر ابزار مصاحبه دسته‌بندی می‌کنند. به نظر این دسته از پژوهشگران، آنجا که در جلسۀ مصاحبه بیش از دو نفر شرکت می‌کنند و مصاحبه شکل گروهی به خود می‌گیرد، پژوهشگر با فضای گروه کانونی رو به رو است. با این حال، بسیاری دیگر بر این باورند که گروه کانونی خود ابزاری مستقل است. این ابزار خود دارای ویژگی‌های خاص، تعاریف متفاوت، و تکنیک‌هایی است که آن را از مصاحبه متمایز می‌کند.

focus group-DC-R

زمانی که بدست آوردن داده پژوهش از یک گروه مناسب‌تر از گردآوری این داده از یک فرد باشد، استفاده از گروه کانونی توصیه می‌شود. بنابراین، زمانی که پژوهشگر با منابع محدودی (منابع مالی، زمان، نیروی انسانی) روبرو است، یا آنکه پدیدۀ مورد بررسی نیازمند یک مباحثۀ جمعی به منظور درک بهتر شرایط، اوضاع، یا رفتارهاست، بهتر است از گروه کانونی برای گردآوری داده استفاده شود. هدف اصلی از راه‌اندازی گروه کانونی، بکارگیری احساسات، ادراک، تصورات، و عقاید و نظرات مشارکت‌کنندگان به عنوان داده پژوهش است.

طراحی پرسش‌ها برای اجرای جلسۀ گروه کانونی مهم است. برای طراحی هرچه بهتر این پرسش‌ها، بهتر است پژوهشگر اهداف پژوهش را با دقت مرور، اطلاعات در دسترس و موجود را مشخص، ادبیات و پژوهش‌های مرتبط در آن حوزه را بازبینی، و فهرست اولیه‌ای از پرسش‌های احتمالی طرح کند، این پرسش‌ها را بازبینی و اصلاح کند، و در نهایت فهرستی از پرسش‌های مد نظر در جلسه را آماده سازد.

پس از آماده کردن فهرست پرسش‌های متناسب با اهداف پژوهش، پژوهشگر باید مقدمات اجرای جلسه را فراهم کند. اقداماتی از قبیل انتخاب مکان برگزاری جلسۀ گروه کانونی (که برای مشارکت‌کنندگان راحت و دلپذیر باشد)، انتخاب مشارکت‌کنندگان در جلسه، هماهنگ کردن زمان برگزاری جلسه، دعوت مشارکت‌کنندگان به شرکت در جلسه، و اقداماتی از این قبیل باید مد نظر پژوهشگر قرار گیرد.

انواع گروه کانونی

بسته به هدفی که یک پژوهش در راه‌اندازی گروه کانونی دنبال می‌کند، می‌توان گروه کانونی را به سه دستۀ کلی تقسیم‌بندی کرد: گروه کانونی اکتشافی، گروه کانونی اثباتی، و یا ترکیبی از این دو. زمانی که پژوهشگر راه حل یک مشکل را پیدا کرده اما در مورد آن اطمینان کافی ندارد، می‌تواند با استفاده از گروه کانونی اثباتی درجۀ اطمینان خود را بالاتر ببرد. بنابراین، گروه کانونی اثباتی به دنبال تأیید یک راه‌حل، تأیید نتایج حاصل از یک پیمایش، یا مسائلی از این قبیل است.

در مقابل، زمانی که پژوهشگر به دنبال کشف راهکار یا پاسخ یک مسئله است باید دست به راه‌اندازی گروه کانونی اکتشافی بزند. در این مورد، استفاده از قدرت تفکر جمعی و بارش فکری می‌تواند به کمک پژوهشگر و مسئلۀ مورد بررسی او بیاید. برای مثال، زمانی که پژوهشگر قصد دارد پیمایش خود برای اجرا در یک بافت گسترده‌تر با مشارکت‌کنندگان بیشتر را اجرا کند، گروه کانونی اکتشافی می‌تواند در طراحی این پیمایش مؤثر واقع شود.

ویژگی‌های گروه کانونی

چهار ویژگی اصلی، به عنوان ویژگی‌های مهمی که یک گروه کانونی مناسب باید داشته باشد، به شکل زیر است:

  • اندازۀ پیشنهادی برای گروه کانونی، بین 6 تا 10 نفر است. اگر تعداد افراد کمتر باشد، احتمال آن می‌رود که دادۀ گردآوری شده محدود باشد. از طرف دیگر، اگر تعداد افراد بیش از 10 نفر در نظر گرفته شود، ممکن است مشارکت تمامی اعضاء در مباحثۀ گروه دشوار باشد، یا آنکه پژوهشگر نتواند اطلاعات دریافتی را به درستی جمع‌بندی کند.
  •  به منظور کسب درک بهتری از مسئلۀ مورد بررسی باید از چندین گروه کانونی بهره برد. به دیگر سخن، تمرکز بر تنها یک گروه کانونی ممکن است باعث تولید نتایج به خصوصی شود که دارای سوءگیری باشد. بنابراین، استفاده از چندین گروه کانونی می‌تواند بر عمق اطلاعات گردآوری شده بیافزاید. به این منظور، پیشنهاد می‌شود حداقل 3 گروه کانونی در فرایند گردآوری دادۀ پژوهشی دخیل شوند.
  • اشتراک‌های اعضای گروه کانونی نباید نادیده گرفته شود. به عبارت دیگر، اعضای یک گروه کانونی باید دارای ویژگی‌های مشترکی باشند که باعث ارتباط میان اعضاء نسبت به بررسی یک پدیده یا مسئله شود. این ویژگی‌های مشترک برای حصول اطمینان از صحت اطلاعات دارای اهمیت است.

گروه‌های کانونی می‌توانند از کنار هم گذاشتن افراد تشکیل شوند یا آنکه از گروه‌های موجود استفاده شود.

دلایل استفاده از ابزار گروه کانونی

استفاده از گروه کانونی به منظور ابزاری برای گردآوری داده می‌تواند دلایل متفاوتی داشته باشد، به برخی از این دلایل می‌توان به شکل زیر اشاره کرد:

  • برای دستیابی به اطلاعاتی کلی زمینه‌ای در رابطه با یک موضوع یا پدیدۀ خاص؛
  • برای استخراج فرضیه‌های پژوهش که می‌تواند به منظور پژوهش‌های بیشتر یا آزمون آن از طریق روش‌های کمی مورد استفاده قرار گیرند؛
  • برای شبیه‌سازی و بیان ایده‌های بدیع و مفاهیم جدید؛
  • برای شناسایی دلایل یک مسئله، با یک برنامه، خدمت، یا محصول جدید؛
  • برای آگاهی از اینکه مشارکت‌کنندگان چگونه راجع به یک پدیده یا یک موضوع صحبت می‌کنند (که ممکن است به نوبۀ خود باعث تسهیل طراحی پرسشنامه، ابزار پیمایش، یا سایر ابزارهای گردآوری داده که در روش‌های کمی کاربرد دارند شود)؛
  • برای تفسیر داده‌ای که قبلاً از طریق ابزارهای کمی گردآوری شده است.

برای اجرای جلسۀ گروه کانونی مراحل گوناگونی وجود دارد که نباید از آنها غافل شد. طی کردن این مراحل می‌تواند به پژوهشگر امکان دهد که نتیجۀ دلخواه خود از جلسۀ گروه کانونی را دریافت کند .

مشخص کردن اهداف پژوهش: در این مرحله پژوهشگر باید با توجه به مسئلۀ پژوهش هدف خاص خود را مشخص و بر اساس آن مقدمات راه‌اندازی گروه کانونی را فراهم کند.

مشخص کردن درجۀ ساختاریافتگی: یک گروه کانونی می‌تواند بسیار ساختاریافته و بدون انعطاف برگزار شود؛ به این معنی که تنها در راستای پاسخگویی به پرسش‌ها پیش برود. همچنین، این جلسه می‌تواند بسیار انعطاف‌پذیرتر باشد و اجازۀ فرا رفتن از پرسش‌های مطرح شده را نیز بدهد. بنابراین، پژوهشگر باید ابتدا در مورد سطح این ساختار و شیوۀ اجرای این جلسه تصمیم‌گیری کند.

انتخاب مشارکت‌کنندگان: معمولاً اعضای یک جلسۀ گروه کانونی متشکل از 6 تا 12 نفر هستند. اما این مشارکت کنندگان چه کسانی باید باشند، مسئلۀ مهم دیگری است که پژوهشگر باید در مورد آن تصمیم‌گیری کند. جنسبت، سن، سطح تحصیلات، سطح تخصص، و حتی شغل این مشارکت کنندگان ممکن است بر روند جلسه تأثیرگذار باشد. مدت زمان برگزاری این جلسه‌ها نیز بحث‌برانگیز است. اما، به طور معمول از 30 دقیقه تا 30/2 ساعت برای برگزاری این جلسات پیشنهاد شده است. ولی به نظر می‌رسد مناسب‌ترین مدت بین 30/1 تا 2 ساعت است. می‌توان از بخش‌بندی مشارکت‌کنندگان در گروه‌های گوناگون کانونی هم بهره جست. این مسئله زمانی کاربردی است که پژوهشگر موضوعات متفاوتی را در پژوهش خود بررسی می‌کند.

انتخاب یک فرد به عنوان میانجی: انتخاب یک میانجی قدرتمند که بتواند جلسۀ گروه کانونی را به درستی و با دقت هدایت کند نیز مسئلۀ مهم دیگری است که باید مد نظر پژوهشگر قرار گیرد. این میانجی باید دارای مهارت‌های میانجی‌گری باشد (برخی از این مهارت‌ها در بخش مهارت‌های پژوهشگر درگروه کانونی مورد بحث قرار گرفت).

تدوین پرسش‌هایی که قرار است با گروه به اشتراک گذاشته شود: در این مرحله پژوهشگر باید فهرست پرسش‌هایی که برای پاسخگویی باید در جلسۀ گروه کانونی مطرح شوند را تهیه و تدوین کند. این پرسش‌ها باید دقیقاً بتوانند به هدف پژوهش پاسخ دهند.

دعوت اعضای گروه کانونی: پس از مشخص شدن زمان و مکان جلسه و انجام هماهنگی‌های لازم، اعضای جلسه باید به صورت رسمی به جلسه دعوت شوند.

برگزاری جلسه: پس از جمع کردن مشارکت کنندگان در فضای جلسه باید فرد میانجی موضوع مطرح در پژوهش را باز کند و توضیح‌های کافی در این زمینه را به مشارکت‌کنندگان ارائه دهد. صحبت‌های جلسه می‌تواند با استفاده از یک ابزار ضبط صدا ثبت و ضبط شود تا بعداً در مرحلۀ تحلیل نتایج بهتر از تمامی صحبت‌های اعضا استفاده شود. اگرچه، اجازۀ لازم برای این کار باید قبلاً از تمامی اعضا گرفته شده باشد.

تحلیل نتایج: پس از گردآورده داده مورد نیاز برای پاسخگویی به پرسش‌های پژوهش، پژوهشگر باید در گام آخر این داده را تجزیه و تحلیل و خروجی‌های بدست آمده را گزارش کند.

مهارت‌های پژوهشگر درگروه کانونی

پژوهشگری که قصد دارد از طریق گروه کانونی داده گردآوری کند، باید از مهارت‌های زیر برخوردار باشد :

  • مهارت‌های گروهی؛
  • میانجی‌گری؛
  • تسهیل ارتباط؛
  • گوش دادن/مشاهده.

اگرچه ویژگی‌های یک میانجی در گروه کانونی باید فراتر از ویژگی‌های فوق باشد تا بتواند پاسخ‌های مناسبی را از این فرایند استخراج کند، اما ویژگی‌های فوق بارزترین ویژگی‌هایی هستند که بدون آنها اجرای جلسۀ گروه کانونی امکان‌پذیر نیست.

ابزارهایی که در بخش‌های پیشین مورد بحث قرار گرفتند، ابزارهای رایجی هستند که برای گردآوری دادۀ پژوهش در اغلب پژوهش‌ها از آنها استفاده می‌شود. در این میان، ابزارهای دیگری نیز وجود دارند که کمتر مورد استفادۀ پژوهشگران قرار می‌گیرند و کاربرد آنها در برخی از حوزه‌های خاص علمی ـ نه تمامی این حوزه‌ها ـ رایج است. در ادامه به بررسی این ابزارها خواهیم پرداخت.

دادۀ ثانویه (یا داده‌های موجود)

به نظر جانسون و کریستنسن یکی از ابزارهای پژوهش، که بیشتر در پژوهش کیفی مطرح است، استفاده از اطلاعات موجود یا دادۀ ثانویه است. گردآوری داده با استفاده از این روش بر پایۀ اطلاعات گردآوری شدۀ قبلی استوار است. به نمونه‌هایی از دادۀ ثانویه به شکل زیر می‌توان اشاره کرد:

  • اسناد شخصی (مانند: نامه‌ها، خاطرات، ویدئوهای خانوادگی، و غیره)؛
  • اسناد رسمی (مانند: روزنامه، نشریه و مجله، گزارش‌های سالانه، کارهای دانشجویی، پروندۀ کارمندان، و غیره)؛
  • دادۀ فیزیکی (مانند: کاشی‌های فرسودۀ کف اتاق، روکش کتاب‌ها، گرد و خاک روی کفش‌ها و لباس‌ها، محتوای سطل زبالۀ افراد، و غیره)؛
  • دادۀ آرشیوی (مانند: نوارهای حاوی سرشماری‌ها، سند توافق‌نامه‌های تاریخی، و غیره).

second hand data-DC-R

بسته به شیوۀ گردآوری و منبع داده، نحوۀ تجزیه و تحلیل آن نیز متفاوت است. این داده به نوبۀ خود ممکن است در کنار یکی از ابزارهای مرسوم گردآوری داده پژوهش مورد استفاده قرار گیرد. برای مثال، ممکن است پژوهشگر در روش مطالعۀ موردی دادۀ مورد نیاز را از طریق مصاحبه و دادۀ آرشیوی گردآوری کند.

پروتکل تفکر گویا

«پروتکل تفکر گویا» (Think-aloud protocols-TAPs) نیز جزء ابزارهایی است که بر سر مستقل بودن آن از ابزار مصاحبه توافق نظر وجود ندارد. همانند تعریف گروه کانونی به عنوان یک ابزار مستقل، تعریف پروتکل تفکر گویا هم به عنوان یک ابزار متمایز از مصاحبه چالش برانگیز است.

think aloud prtocol-DC-R

پروتکل تفکر گویا به عنوان ابزاری برای گردآوری داده در بسیاری از پژوهش‌ها و بررسی‌های تجربی استفاده می‌شود. این ابزار، یکی دیگر از ابزارهای گردآوری داده است که بیشتر در پژوهش‌های کیفی کاربرد دارد. انگیزۀ اصلی که ورای استفاده از این ابزار برای گردآوری داده وجود دارد، جمع‌آوری داده راجع به دلایل خود افراد برای شیوۀ رفتار آنهاست. از آنجایی که پیش‌فرض پژوهشگر در این ابزار آن است که مشارکت‌کننده می‌تواند اعمال و رفتارش را توصیف کند ( که تنها در مورد مشارکت‌کنندگانی صدق می‌کند که بتوانند افکار خود را بازگو کنند)، دادۀ گردآوری شده در پروتکل تفکر گویا باید به دقت مورد بررسی و ارزیابی قرار گیرد. از چالش‌های مرتبط با این ابزار آنست که ممکن است مشاهدۀ مستقیم بر رفتار مشارکت‌کننده تأثیر منفی داشته باشد، چراکه این مشاهده با مشاهدۀ نامحسوس متفاوت است .

پروتکل تفکر گویا برای اولین بار در حوزۀ روانشناسی مطرح شد؛ آنجا که با موضوع‌های شناختی سر و کار دارند و بنابراین گردآوری داده بسیار وابسته به شناخت و درک افراد است. به همین دلیل، تعمیم دادن نتایجی که از دادۀ گردآوری شده به این طریق اتخاذ شده به یک گروه بزرگتر مشکل و چالش برانگیز است. امروزه مطالعات زیادی، به ویژه در حوزۀ آموزش و تعلیم و تربیت، برای گردآوری داده از این ابزار بهره می‌گیرند.

علاوه بر تمام ابزارهایی که معرفی شدند، ممکن است ابزارهای گوناگون دیگری نیز برای گردآوری داده استفاده شوند. این ابزارها ممکن است خلاقانه طراحی شوند و در قالب ابزارهای رسمی تشریح شده قرار نگیرند. گاهی ممکن است یک پژوهشگر، با ترکیب چند ابزار معمول، یک ابزار جدید طراحی کند. اگرچه، از این ابزارها بسیار محدود و در بافت‌های خاص استفاده خواهد شد. با این حال، ابزارهای معمول گردآوری داده که توسط اکثر پژوهشگران مورد استفاده قرار می‌گیرند، در این بخش معرفی شد.

همچنین، در سال‌های اخیر حوزۀ جدیدی در روش پژوهش مطرح شده که باعث پدیدآمدن بحث‌هایی در زمینۀ ابزار گردآوری داده شده است. این حوزۀ جدید «روش پژوهش ترکیبی» است. برخی از پژوهشگران معتقدند که روش‌های پژوهش ترکیبی خود دارای ابزارهای گردآوری دادۀ خاصی نیستند و برای گردآوری دادۀ پژوهشی مورد نیاز از همان ابزارهایی استفاده می‌کنند که در رویکردهای کمی و کیفی رایج هستند. با این حال، افرادی نیز هستند که به این بحث‌ها اعتنایی ندارند و معتقدند که روش‌های ترکیبی خود دارای ابزارهای خاصی هستند. اما، دیدگاه کلی بر این استوار است که این ابزارهای خلاق و (به احتمال) جدید، ترکیبی از ابزارهای پایه‌ای هستند که توضیح آنها در بخش‌های قبلی ارائه شد.

بر سر ابزار بودن یا روش پژوهش بودن برخی از ابزارها نیز هنوز میان جامعۀ علمی اختلاف نظر وجود دارد. برای مثال، برخی پژوهشگران قوم‌نگاری و تحلیل گفتمان را به عنوان ابزار پژوهش قلمداد می‌کنند؛ در حالی که بسیاری این نظر را رد کرده و قوم‌نگاری و تحلیل گفتمان را به عنوان روش پژوهش معرفی می‌کنند. چراکه در قوم‌نگاری و تحلیل گفتمان پژوهشگر باید داده را از طریق ابزارهایی، مانند مشاهدۀ مستقیم یا مصاحبه، گردآوری کند.

Boswell, Carol, and Sharon Cannon. 2014. Introduction to nursing research: Incorporating evidence-based practice: Jones & Bartlett Publishers

Cohen, Louis, Lawrence Manion, and Keith Morrison. 2011. Research Methods in Education. New York: Routledge

Crellin, Jonathan, Thomas Horn, and Jenny Preece. 1990. Evaluating evaluation: A case study of the use of novel and conventional evaluation techniques in a small company. Paper read at Proceedings of the IFIP TC13 Third Interational Conference on Human-Computer Interaction

Dyer, Colin. 1995. Beginning research in psychology: A practical guide to research methods and statistics. Oxford: Wiley-Blackwell

Garot, Robert. 2007. "“Where You From!” Gang Identity as Performance." Journal of Contemporary Ethnography no. 36 (1):50-84

Hesse-Biber, Sharlene Nagy, and R Burke Johnson. 2015. The Oxford Handbook of Multimethod and Mixed Methods Research Inquiry: Oxford University Press

Johnson, Burke, and Larry Christensen. 2014. Educational research: Quantitative, qualitative, and mixed approaches. Fifth Edition ed: SAGE Publications

Kvale, Steinar. 1996. Interviews. London: SAGE Publications

LeCompte, Margaret Diane, and Renata Tesch. 1993. Ethnography and qualitative design in educational research. London: Academic Press

Newby, Peter. 2009. Research methods for education: Routledge

Office for Coastal Management. 2009. Introduction to Conducting Focus Groups. edited by Office for Coastal Management: National Oceanic and Atmospheric Administration

Patton, Michael Quinn. 1990. Qualitative evaluation and research methods. London: SAGE Publications, inc.

Pierce, Linda L. 2009. "Twelve steps for success in the nursing research journey." Journal of continuing education in nursing no. 40 (4):154-62; quiz 163-4, 192

University of Surrey. 2015. Introduction to Research. University of Surrey. Retrieved in May 04 2015

در ادامه منابع مفید برای مطالعه بیشتر - به تفکیک نوع منبع - آمده‌اند.


منابع پژوهش منابع پیشنهادی برای مطالعه بیشتر

مصاحبه فردی (وبگاه)

Personal Interviews

این پیوند شامل اطلاعاتی کاربردی راجع به مصاحبۀ فردی است. این مطالب که توسط سازمان فائو تهیه شده‌اند، موضوعاتی از قبیل انواع مصاحبه‌های فردی، طراحی و اجرای جلسۀ مصاحبه، مسائل اخلاقی مرتبط با مصاحبه، و غیره را پوشش داده است.

سیاهۀ وارسی برای انجام مصاحبه (وبگاه)

Checklist for Interview

این پیوند شامل یک سیاهۀ وارسی کامل از مسائلی می‌شود که پژوهشگر باید در اجرای یک جلسۀ مصاحبه در نظر بگیرد.

مصاحبه از طریق رایانامه (وبگاه)

Email interviews

این پیوند شامل مباحثی راجع به انواع مصاحبه از طریق پست الکترونیکی، دلایل استفاده از مصاحبه از طریق پست الکترونیکی، و نقاط قوت و ضعف مصاحبه از طریق پست الکترونیکی می‌شود. این محتوا توسط دانشگاه شفیلد انگلستان تدوین شده است.

گردآوری داده با مصاحبه (وبگاه)

Data collection: Interviews

این پیوند محتوای مناسبی در مورد مصاحبه را پوشش می‌دهد. انواع مصاحبه، دلایل استفاده از مصاحبه، و نقاط قوت و ضعف مصاحبه در این پیوند بررسی شده است. این محتوا توسط دانشگاه شفیلد انگلستان تدوین شده است.

مشاهده به عنوان تکنیکی برای گردآوری دادۀ کیفی (وبگاه)

Qualitative Research Guidelines Project: Observation

در این پیوند، روش مشاهده به عنوان تکنیکی برای گردآوری دادۀ کیفی توضیح داده شده است. تعریف مشاهده، انواع مشاهده، مزایای مشاهده، و موضوعاتی از این قبیل در این پیوند تشریح شده است.

نحوه انجام مشاهده (وبگاه) Introducing observational approaches in research with children and young people در این پیوند مشاهده به عنوان یک ابزار گردآوری داده معرفی شده است. در این پیوند مطالبی گفته شده که به پرسش‌های متداول پژوهشگران پاسخ داده است. همچنین، منابعی راجع به ابزار مشاهده در این پیوند وجود دارد.

گردآوری داده از طریق مشاهده (وبگاه)

Data collection: Observations

این پیوند شامل مباحثی راجع به انواع مشاهده، دلایل استفاده از ابزار مشاهده، و نقاط قوت و ضعف مشاهده می‌شود. این محتوا توسط دانشگاه شفیلد انگلستان تدوین شده است.

مصاحبۀ گروهی یا گروه کانونی (وبگاه)

Focus group interviews

این پیوند شامل اطلاعاتی کاربردی راجع به مصاحبۀ گروهی یا گروه کانونی است. این مطالب که توسط سازمان فائو تهیه شده‌اند، موضوعاتی از قبیل ویژگی‌های گروه کانونی، روند پرورش یک موضوع برای طرح در جلسۀ گروه کانونی، اجرای جلسۀ گروه کانونی، و غیره را پوشش داده است.

گروه کانونی چیست (وبگاه)

What are focus groups

گروه کانونی چیست، چه زمانی باید از گروه کانونی به عنوان یک ابزار گردآوری داده استفاده کرد، مزایا و معایب استفاده از گروه کانونی، انواع گروه کانونی، گام‌های طراحی و اجرای گروه کانونی مهمترین موضوعاتی هستند که در این پیوند مورد بحث قرار گرفته‌اند.

جعبه ابزار در زمینه طراحی و اجرای گروه کانونی (وبگاه)

Focus Group Toolkit

این پیوند یک جعبه ابزار در زمینه طراحی و اجرای گروه کانونی به عنوان یکی از ابزارهای گردآوری داده قلمداد می‌شود. تمامی جوانب جلسۀ کانونی در این جعبه ابزار به زبانی ساده و همه فهم مطرح شده است.

50 رهنمود اصلی برای اجرای یک گروه کانونی (وبگاه)

50 Guidelines for Conducting Focus Groups

در این پیوند 50 رهنمود اصلی برای اجرای یک گروه کانونی بیان شده است. از انتخاب و ترکیب مشارکت‌کنندگان در جلسه گروه کانونی گرفته تا مشخص کردن زمان و مکان جلسه، همه مطالبی هستند که در این 50 رهنمود مورد بحث قرار گرفته‌اند.

چه زمانی و چرا باید از گروه کانونی استفاده کرد (وبگاه)

Focus Group Research

برای پژوهشگرانی که می‌خواهند بدانند چه زمانی و چرا باید از گروه کانونی استفاده کنند، این پیوند حاوی مطالب مفیدی است. در این پیوند همچنین رازهای موفقیت در گروه کانونی نیز مطرح شده است.

مزایا و معایب استفاده از گروه کانونی (وبگاه)

Focus groups

در این پیوند مطالبی دربارۀ گروه کانونی، مزایا و معایب استفاده از آن به عنوان ابزار گردآوری داده، رویۀ طراحی یک گروه کانونی، تحلیل یادداشت‌های حاصل از گروه کانونی، و غیره توسط پروژۀ ای.ولیود در دانشگاه بیرمینگام سیتی گردآوری شده است.

تشریح استفاده از گروه کانونی در گردآوری داده (وبگاه)

Data Collection: Student focus groups

این پیوند محتوای مناسبی در مورد گروه کانونی را پوشش می‌دهد. چرایی استفاده از گروه کانونی به عنوان یکی از ابزارهای گردآوری داده، کاربردهای گروه کانونی، و نقاط قوت و ضعف گروه کانونی در این پیوند بررسی شده است.

انواع ابزارهای گردآوری داده در پژوهش‌های کیفی (وبگاه)

Common Qualitative Methods

در این پیوند انواع ابزارهای گردآوری داده در پژوهش‌های کیفی توضیح داده شده است. بخش آخر این راهنما، به توضیح سایر ابزارهای معمول ـ غیر از مشاهده، مصاحبه، و گروه کانون ـ برای گردآوری داده پرداخته است.

انواع ابزارهای گوناگون گردآوری داده (وبگاه)

Collect data

انواع ابزارهای گوناگون گردآوری داده در پژوهش در این پیوند معرفی شده‌اند. مرور اسناد، مصاحبه، گروه کانونی، پیمایش، و مشاهدۀ مستقیم از جملۀ این ابزارها هستند.

انواع ابزارهای گردآوری داده (وبگاه)

Data Gathering Tools

در صفحۀ زیر انواع ابزارهای گردآوری دادۀ پژوهش معرفی شده‌اند. علاوه بر مشاهده، مصاحبه، و پیمایش، چندین ابزار دیگر نیز در این پیوند معرفی شده‌اند.

کاربرد مطالعه اسناد در پژوهش (وبگاه)

Data Collection Methods for Evaluation: Document Review

مطالعۀ اسناد، به عنوان یکی از ابزارهای گردآوری داده در پژوهش، مزایا و کاستی‌های آن، نحوۀ استفاده از این ابزار، و اطلاعاتی از این دست در این پیوند آمده است.

استفاده از پروتکل تفکر گویا در پژوهش (وبگاه)

Using the Think Aloud Method (Cognitive Labs) To Evaluate Test Design

در این پیوند، پروتکل تفکر گویا به عنوان یکی از راه‌های آزمایش و ارزیابی طراحی تست‌های مناسب برای دانش‌آموزان مبتلا به ناتوانی‌های جسمی معرفی شده است.

پروتکل تفکر گویا (وبگاه)

Testing instruments

در این پیوند انواع ابزارهای پژوهش برای گردآوری داده معرفی شده است. در این میان، پروتکل تفکر گویا نیز به عنوان یکی از این ابزارها تشریح شده است.

منابع مفید درباره ابزارهای گوناگون گردآوری داده (وبگاه)

Measurement Tools/Research Instruments: Resources

پیدا کردن یک ابزار گردآوری دادۀ مناسب ممکن است وقت زیادی از پژوهشگر بگیرد. یک ابزار پژوهش ممکن است در یک مقاله، کتاب، پایان‌نامه، یا یک گزارش پژوهشی منتشر شده باشد؛ یا ممکن است به صورت رایگان بر روی یک صفحۀ وب بارگذاری شده باشد. پژوهشگر باید برای یافتن این منابع و ابزارهای مورد نیاز خود مهارت جستجوی کافی داشته باشد. استفاده از کلیدواژه‌ها و عبارت‌های مرتبط می‌تواند در یافتن این منابع و ابزارها بسیار تأثیرگذار باشد. همچنین، کتابخانۀ علوم بهداشت دانشگاه واشنگتن برخی از منابع مفید برای یافتن ابزارهای گردآوری داده را در در این پیوند معرفی کرده است.

پرس لاین: ساخت پرسشنامه آنلاین فارسی

پُرس‌لاین سامانه‌ای تحت‌وب و آنلاین است که به دانشجویان این امکان را می‌دهد در محیطی فارسی، با چند درگ و دراپ انواع سوالات طیفی، متنی، درجه‌بندی، چند‌گزینه‌ای و ... را به همراه تصاویر یا ویدیو، به پرسشنامه خود اضافه کنند، به شیوه‌های مختلف به دست مخاطبان خود برسانند و بدون معطلی نتایج و گزارشات آماری را دریافت نمایند.

استفاده از مصاحبۀ نیمه ساخت‌یافته (مقاله)

Louise Barriball, K., and Alison While. "Collecting Data using a semi‐structured interview: a discussion paper." Journal of advanced nursing 19, no. 2 (1994): 328-335

در این مقاله، نویسندگان به بحث پیرامون گردآوری داده با استفاده از مصاحبۀ نیمه ساخت‌یافته پرداخته‌اند. همچنین، تهدیدهایی که این ابزار می‌تواند برای پژوهشگر داشته باشد، از قبیل روایی و پایایی این ابزار، نیز در این مقاله مورد بحث قرار گرفته است. نویسندگان در این مقاله راهکارهایی نیز برای غلبه بر این چالش‌ها پیشنهاد کرده‌اند.

توضیح مشاهده به عنوان یک ابزار گردآوری داده در پژوهش‌های کیفی (مقاله)

Kawulich, Barbara B. "Participant Observation as a Data Collection Method," Forum Qualitative Sozialforschung 6 (2005). Accessed May 28, 2015, http://www.qualitative-research.net/index.php/fqs/article/view/466/996

در این مقاله باربارا کاولیچ به توضیح مشاهده به عنوان یک ابزار گردآوری داده در پژوهش‌های کیفی پرداخته است. تعریف مشاهده، تاریخچۀ مشاهدۀ مشارکتی به عنوان یک روش، چرایی استفاده از مشاهده برای گردآوری داده، مزایا و معایب استفاده از ابزار مشاهده، مسائل اخلاقی مشاهده، نکاتی برای گردآوری مفید دادۀ مشاهده، ثبت و ضبط دادۀ میدانی و تجزیه و تحلیل آنها، و موضوعاتی از این قبیل در این مقاله تشریح شده است.

راه‌اندازی یک گروه کانونی (مقاله)

Krueger, Richard A., and Mary Anne Casey. "Designing and conducting focus group interviews." Social Analysis, Selected Tools and Techniques (2002): 4-23

این منبع شامل چهار محور کلیدی اصلی در راه‌اندازی گروه کانونی را پوشش داده است. مشارکت‌کنندگان، محیط، میانجی‌گری، و تحلیل و گزارش نتایج از موضوعات مطرح در این منبع هستند که می‌تواند پژهشگر را با جوانب گوناگون گروه کانونی آشنا کند.

دلایل استفاده از گروه کانونی (مقاله)

Morgan, David L. Successful focus groups: Advancing the state of the art. Vol. 156. Sage Publications, 1993

در این منبع پژوهشگر کاملاً با ریشه‌ها و دلایل استفاده از گروه کانونی به عنوان یک ابزار گردآوری داده آشنا می‌شود. به نظر می‌رسد مطالعۀ این کتاب برای افرادی که قصد دارند از گروه کانونی استفاده کنند ضروری است، چراکه یک معرفی و راهنمای کامل از گروه کانونی در این کتاب قابل دستیابی است.

چگونگی ساخت و توسعۀ یک ابزار پیمایش در پژوهش‌های ترکیبی (مقاله)

Clark, Scott K., and Julie C. Libarkin. "Designing a mixed-methods research instrument and scoring rubric to investigate individuals' conceptions of plate tectonics." Geological Society of America Special Papers 474 (2011): 81-96

نویسندگان در این مقاله به تشریح چگونگی ساخت و توسعۀ یک ابزار پیمایش در پژوهش‌های ترکیبی (یا آمیخته) می‌پردازند. در این مقاله مراحل طراحی، اجرا، و امتیازدهی یک ابزار ترکیبی پیمایش دارای روایی و پایایی مناسب توضیح داده شده است. نظر متخصصان یکی از مهمترین منابعی بوده که در طراحی این ابزار از آن بهره گرفته شده است.

استفاده از پروتکل تفکر گویا در پژوهش‌های کیفی (مقاله)

Charters, Elizabeth. "The use of think-aloud methods in qualitative research an introduction to think-aloud methods." Brock Education Journal 12, no. 2 - 2003

در این مقاله استفاده از پروتکل تفکر گویا به عنوان یکی از ابزارهای کارآمد در پژوهش‌های کیفی مورد بحث قرار گرفته است. نویسنده پس از بیان مقدماتی راجع به روش کیفی، به توضیح پروتکل تفکر گویا به عنوان یکی از تکنیک‌های گردآوری داده در این پژوهش‌ها پرداخته است. ملزومات و چالش‌هایی که این روش می‌تواند برای پژوهشگر در پی داشته باشد، در این اثر بررسی شده است. همچنین، بخشی از این مقاله به نحوۀ تفسیر دادۀ حاصل از پروتکل تفکر گویا اختصاص یافته است.

اجرای مصاحبۀ عمیق (کتاب)

Morris, Alan. A Practical Introduction to In-depth Interviewing. SAGE, 2015

آلن موریس در این کتاب توانسته است دانش و تجربۀ خود در زمینۀ اجرای مصاحبۀ عمیق را به زبانی ساده به رشتۀ نگارش درآورد. یکی از مهمترین نقاط قوت این کتاب، پرداختن به موضوعی است که در کتاب‌های دیگر مرتبط با مصاحبه کمتر به چشم می‌خورد؛ و آن انتخاب، یافتن، و دستیابی به مشارکت‌کنندگان در پژوهش است. از موضوعات مهم دیگر مطرح در این اثر می‌توان به مسائل اخلاقی مصاحبه، برنامه‌ریزی مصاحبه، اجرای مصاحبه، دست و پنجه نرم کردن با چالش‌ها و مشکلات مصاحبه، و پیاده‌سازی مصاحبه و تجزیه و تحلیل داده اشاره کرد.

راهنمای گام به گام انجام مصاحبه (کتاب)

Dunne, Susan. Interviewing Techniques for Writers and Researchers (Books for Writers). London: A & C Black Publishers Ltd, 1995

یک راهنمای گام به گام برای انجام مصاحبه در این منبع معرفی شده است. آنچه یک پژوهشگر، یک خبرنگار، یا یک نویسنده باید در مورد انجام مصاحبه بداند در این کتاب مورد بحث قرار گرفته است. کتاب با معرفی مصاحبه شروع می‌شود و با جمع‌بندی مصاحبه به پایان می‌رسد. نویسنده تمامی تکنیک‌هایی که در جلسۀ مصاحبه رعایت کرد، نحوۀ تعامل با مصاحبه‌شونده، و راهکارهایی برای استخراج بهترین پاسخ‌ها از جلسۀ مصاحبه را مورد بررسی قرار داده است.

راهنمای علمی مصاحبه (کتاب)

Witzel, Andreas, and Herwig Reiter. The Problem-Centred Interview: Principles and practices. London: Sage Publication, 2012

این کتاب یک راهنمای عملی برای پژوهشگرانی است که قصد دارند تا در پژوهش خود از مصاحبه استفاده کنند. این کتاب متشکل از هشت بخش است که از تعریف مصاحبه تا تجزیه و تحلیل دادۀ حاصل از آن را در بر می‌گیرد. برنامه‌ریزی برای اجرای یک مصاحبه، طراحی مصاحبه، اجرای مصاحبه، پردازش مصاحبه، و اشتباه‌های رایج در انجام مصاحبه در این کتاب مورد بحث و بررسی قرار گرفته‌اند. همچنین، فصلی از این کتاب به مثال‌هایی در زمینۀ انجام مصاحبه اختصاص داده شده که درک مباحث را برای خواننده آسان‌تر می‌کند.

انجام مصاحبه (کتاب)

Marshall, Catherine, and Gretchen B. Rossman. Designing qualitative research. Sage publications, 2015

در این منبع اطلاعات جامعی راجع به انجام مصاحبه، به عنوان یکی از ابزارهای گردآوری داده در روش‌های پژوهش کیفی عنوان شده است. روش‌های اصلی گردآوری داده در پژوهش‌های کیفی در فصل ششم این کتاب تشریح شده‌اند. در این فصل، به مصاحبۀ عمیق به عنوان یکی از این ابزارهای اصلی پرداخته شده است.

انجام یک مصاحبۀ موفق (کتاب)

Arksey, Hilary, and Peter T. Knight. Interviewing for social scientists: An introductory resource with examples. Sage, 1999 - Google Books

در فصل هفتم این کتاب مسائل مهمی راجع به انجام یک مصاحبۀ موفق تشریح شده است. این کتاب به ویژه از آن جهت مفید است که مثال‌هایی کاربردی در مورد مسائل گوناگون آورده است. چرایی استفاده از مصاحبه به عنوان یکی از ابزارهای پژوهش، طراحی یک مطالعۀ مصاحبه-محور، امکان‌سنجی و انعطاف‌پذیری در انجام مصاحبه، مسائل اخلاقی مصاحبه، پیاده‌سازی مصاحبه، تجزیه و تحلیل داده، و گزارش نتایج از دیگر مباحث مهمی هستند که در این کتاب به تفصیل دربارۀ آنها صحبت شده است.

طراحی و اجرای مصاحبه (کتاب)

Brinkmann, Svend, and Steinar Kvale. Interviews: Learning the craft of qualitative research interviewing. Sage, 2015

در این کتاب، نویسندگان سال‌ها تجربۀ خود در زمینۀ مصاحبه، به عنوان یک ابزار پژوهش، را به رشتۀ نگارش درآورده‌اند. در بخش اول این کتاب ویژگی‌های مصاحبه به تفصیل بیان شده است، از مسائل اخلاقی گرفته تا ویژگی‌های مصاحبه‌شونده و مصاحبه‌کننده. در بخش دوم کتاب، اجرای یک مصاحبۀ علمی در هفت مرحله خلاصه شده که یک راهنمای کامل و عملی برای پژوهشگرانی است که می‌خواهند از مصاحبه برای گردآوری دادۀ پژوهش خود استفاده کنند.

اشکال گوناگون مصاحبه (کتاب)

Gubrium, Jaber F., and James A. Holstein. Handbook of interview research: Context and method. Thousand Oaks, CA: Sage, 2002

این کتاب یک دستنامۀ به نسبت جامع دربارۀ مصاحبه است. این کتاب به ویژه برای پژوهشگرانی مناسب است که در مورد فرایند اجرای مصاحبه پرسش‌هایی در ذهن دارند. اشکال گوناگون مصاحبه، ادارۀ مصاحبه، توجه به مصاحبه‌شونده، مسائل فنی مصاحبه، مسائل اخلاقی مصاحبه، و راهبردهای تجزیه و تحلیل دادۀ حاصل از مصاحبه از مهمترین مسائلی هستند که در این کتاب پوشش داده شده‌اند.

آشنایی با جوانب گوناگون مصاحبۀ عمیق (کتاب)

Rubin, Herbert J., and Irene S. Rubin. Qualitative interviewing: The art of hearing data. Sage, 2012

این کتاب منبعی در زمینۀ آشنایی با جوانب گوناگون مصاحبۀ عمیق (یا مصاحبۀ کیفی) است. پژوهشگرانی که می‌خواهند دربارۀ روند انجام یک مصاحبه، از شروع تا پایان، اطلاعاتی کسب کنند، این منبع را باید مطالعه کنند. مهارت‌هایی که یک پژوهشگر باید برای مصاحبه داشته باشد، طراحی پرسش‌های اصلی یک مصاحبه، شیوۀ هدایت مصاحبه، شیوه تعامل با مصاحبه‌شوند، متغیرهایی که ممکن است بر مصاحبه تأثیرگذار باشند، تجزیه و تحلیل داده، گزارش نتایج، و مسائلی از این قبیل سرفصل‌های اصلی این کتاب را تشکیل می‌دهند.

توضیح مفصل مصاحبه به عنوان ابزار گردآوری داده (کتاب)

Cohen, Louis, Manion, Lawrence, and Keith Morrison. Research Methods in Education. New York: Routledge, 2011

فصل 15 این کتاب توضیح‌های مفصلی راجع به مصاحبه را در بر گرفته است. تعریف مفهوم مصاحبه و تصوری که دربارۀ آن وجود دارد، هدف اجرای مصاحبه، انواع مصاحبه، طراحی روند مصاحبه، رهبری جلسۀ مصاحبه، شیوه‌های ضبط و ثبت دادۀ پژوهش در جلسۀ مصاحبه، پیاده‌سازی صحبت‌ها در جلسۀ مصاحبه، تجزیه و تحلیل دادۀ حاصل از مصاحبه، شیوه‌های اعتباریابی این ابزار، و در نهایت شیوۀ گزارش کردن نتایج پژوهش جزء مهمترین مسائلی هستند که نویسندگان کتاب به تفصیل به توضیح آنها در این کتاب پرداخته‌اند.

دلایل استفاده از مصاحبۀ عمیق (کتاب)

Rose, Susan, Spinks, Nigel, and Canhoto, Ana Isabel. Management Research: Applying the Principles. New York: Routledge, 2014 - Google Books

این کتاب به تشریح مدیریت یک پژوهش، از تعریف یک مسئلۀ پژوهشی گرفته تا گزارش نتایج یک پژوهش، پرداخته است. فصل 11 این کتاب به توضیح مصاحبۀ عمیق، به عنوان یکی از ابزارهای گردآوری داده، اختصاص یافته است. دلایل استفاده از مصاحبۀ عمیق، چگونگی طراحی پرسش‌های مناسب برای پیش بردن یک جلسۀ مصاحبه، روش اجرای مصاحبه، شیوۀ بحث و ثبت اطلاعات در جلسۀ مصاحبه، و انجام مصاحبه از طریق تلفن یا به صورت برخط از مهمترین مسائلی هستند که در این فصل پوشش داده شده‌اند

جوانب گوناگون مشاهده در گردآوری داده (کتاب)

O'Loughlin, Maureen, and Steve O'Loughlin. Effective Observation in Social Work Practice. Sage Publications, 2002

این کتاب یک دستنامۀ جامع راجع به مشاهده برای پژوهشگران حوزۀ علوم اجتماعی است. در این کتاب نویسندگان پس از ذکر مقدماتی راجع به مشاهده و بنیان‌های نظری آن، به تکنیک‌های کاربردی برای مشاهده، رویکردهای موجود نسبت به عمل مشاهده، و استفاده از مشاهده به عنوان یک ابزار گردآوری داده در بافت‌های خاص پرداخته‌اند. در این کتاب پژوهشگر مشاهده کننده به عنوان یک عامل مهم و اصلی در پیشبرد درست فرایند گردآوری داده از طریق مشاهده قلمداد شده است.

مشاهده نظام‌مند (کتاب)

Rodriguez, Noelie Maria, and Alan L. Ryave. Systematic Self-Observation: A Method for Researching the Hidden and Elusive Features of Everyday Social Life. Sage Publications, 2002

در این کتاب مشاهدۀ نظام‌مند به عنوان یکی از مهمترین روش‌های گردآوری داده در پژوهش‌های کیفی معرفی شده است. در فصل اول این کتاب توضیح‌هایی مقدماتی راجع به مشاهده داده شده، اینکه مشاهده چیست؟ دارای چه بنیان‌های نظری است؟ و مشاهدۀ نظام‌مند با دیگر انواع مشاهده چه تفاوتی دارد؟ در فصل دوم این کتاب فرایند اجرای مشاهده عنوان شده است. بنابراین، این فصل راهنمای کاملی برای پژوهشگرانی است که قصد مشاهدۀ محیط یا پدیده‌ای را دارند؛ اطلاعاتی دربارۀ انتخاب موضوع در یک بافت گرفته تا مسائل اخلاقی مشاهده را پوشش داده است.

مشاهده مشارکتی (کتاب)

Peters, Karen H., and Judith K. March. Collaborative Observation: Putting Classroom Instruction at the Center of School Reform. Sage Publications, 1999

اینکه یک پژوهشگر حوزۀ علوم تربیتی و آموزش و پرورش چگونه باید از مشاهده به عنوان یک ابزار گردآوری داده استفاده کند، در این منبع اشاره شده است. تمرکز این کتاب بر مشاهدۀ مشارکتی در بافت‌های آموزشی، مانند مدرسه، است. همچنین، نحوۀ گردآوری داده در این بافت‌ها از طریق مشاهده، تجزیه و تحلیل داده، و مسائلی از این قبیل محتوای کتاب را تشکیل داده‌اند.

مهارت‌ها و تکنیک‌های مورد نیاز در مشاهده (کتاب)

Smart, Barry, Kay Peggs, and Joseph Burridge. Observation Methods. Sage Publications, 2013

در این کتاب مهمترین مهارت‌ها و تکنیک‌هایی که پژوهشگر باید به عنوان مشاهده کننده داشته باشد، تشریح شده است. مهارت‌های شنیدن، مهارت‌های دیدن، و مهارت‌های سخن گفتن در بافتی که تحت مشاهدۀ پژوهشگر است از مسائلی است که این کتاب را از کتاب‌های دیگر متمایز می‌کند. همچنین، در این کتاب به مشاهدۀ عملی در بافت‌های گوناگون، از قبیل بافت‌های اجتماعی و آموزشی، پرداخته شده است.

نحوه بکارگیری مشاهده در پژوهش‌های علمی (کتاب)

Newby, Peter. Research methods for education. Pearson Education, 2010

این منبع به توضیح روش‌های پژوهش در بافت‌های آموزشی پرداخته است. فصل نهم این کتاب اطلاعات جامعی به انواع ابزارهای پژوهش، از قبیل مشاهده، پرداخته است. در قسمت دوم این فصل، نویسنده توضیحات مختصر و مفیدی راجع به مشاهده داده که برای آشنایی اجمالی با این روش گردآوری داده کاربردی است. انواع مشاهده، تاریخچۀ مشاهده به عنوان ابزار پژوهش، مشاهده در عمل، و تکنیک‌های مشاهده از موضوعات تحت پوشش این کتاب است.

توضیح مشاهده (کتاب)

Rose, Susan, Spinks, Nigel, and Canhoto, Ana Isabel. Management Research: Applying the Principles. New York: Routledge, 2014 - Google Books

این کتاب به تشریح مدیریت یک پژوهش، از تعریف یک مسئلۀ پژوهشی گرفته تا گزارش نتایج یک پژوهش، پرداخته است. فصل 12 این کتاب شامل به توضیح مشاهده، به عنوان یکی دیگر از ابزارهای گردآوری داده، اختصاص یافته است. در این فصل مسائل مهمی چون مشاهدۀ ساختاریافته و ساختارنیافته، اصول انجام مشاهده‌های برخط، و مسائل مهمی که باید حین مشاهده باید مد نظر پژوهشگر باشند، مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.

توضیح مباحث اساسی پیرامون ابزار مشاهده (کتاب)

Cohen, Louis, Manion, Lawrence, and Morrison, Keith. Research Methods in Education. New York: Routledge, 2011

این کتاب یکی از منابع مناسب برای آگاهی از روش‌های گوناگون پژوهش علمی است. بخش چهارم این کتاب به راهبردها و ابزارهای گردآوری داده و اطلاعات پرداخته است. بویژه در فصل 18 این کتاب نویسندگان به توضیح مباحث اساسی پیرامون ابزار مشاهده پرداخته‌اند. تعریف و توضیح مشاهده به عنوان یکی از ابزارهای گردآوری داده، انواع روش‌های مشاهده، نمونه‌گیری وقایع در مشاهده، چگونگی ثبت داده در فرایند مشاهده، و مسائل اخلاقی مرتبط با مشاهده از جملۀ موضوعات تحت پوشش این فصل هستند.

آشنایی با طراحی و اجرای گروه کانونی (کتاب)

Krueger, Richard A., and Mary Anne Casey. Focus groups: A practical guide for applied research. Sage, 2015

در این منبع نویسندگان تجربۀ چندین سالۀ خود در زمینۀ گروه کانونی را به رشتۀ نگارش درآورده‌اند. این منبع یکی از کامل‌ترین و جامع‌ترین منابع موجود در زمینۀ گروه کانونی است. شاید بتوان گفت که تمامی مسائل مرتبط با گروه کانونی در این کتاب پوشش داده شده است؛ از تعریف گروه کانونی گرفته تا طراحی پرسش‌ها، انتخاب مشارکت‌کنندگان در گروه کانونی، هدایت یک گروه کانونی، و تحلیل دادۀ حاصل از گروه کانونی.

کاربرد گروه کانونی در عمل (کتاب)

Stewart, David W., and Prem N. Shamdasani. Focus groups: Theory and practice. Vol. 20. Sage Publications, 2015

این منبع یکی از کتاب‌های کاربردی در زمینۀ گروه کانونی است که نظریه و کاربرد در گروه کانونی را تشریح کرده است. این کتاب به زبانی ساده نوشته شده که مطالعۀ آن بسیار آسان است. کتاب دارای محتوایی نظام‌مند راجع به طراحی، اجرا، و تفسیر گروه کانونی در بافت علوم اجتماعی است. در این کتاب تمامی جوانب گروه کانونی با دقت و گام به گام مورد توجه قرار گرفته است. این کتاب از 10 فصل و 224 صفحه تشکیل شده است.

توضیح جوانب گوناگون گروه کانونی (کتاب)

Office for Coastal Management. Introduction to Conducting Focus Groups. Office for Coastal Management: National Oceanic and Atmospheric Administration, 2009

این منبع شامل مطالب مفیدی راجع به گروه کانونی می‌شود. مقدمه‌ای بر گروه کانونی و تعریف آن، چرایی استفاده از ابزار گروه کانونی، نقاط ضعف گروه کانونی، آماده کردن یک گروه کانونی، طراحی پرسش‌های مناسب برای طرح در گروه، و تحلیل دادۀ حاصل از جلسۀ گروه کانونی از جمله موضوعات مطرح در این منبع هستند.

راهنمای گروه کانونی (دستنامه)

Edmunds, Holly. The focus group research handbook. McGraw-Hill, 2000

دستنامۀ زیر یک راهنمای جامع در زمینۀ گروه کانونی و اجرای آن است. نویسنده در این کتاب گام‌های طراحی و اجرای یک گروه کانونی را توضیح داده و با استفاده از مثال‌های از حوزه‌های گوناگون، بویژه کسب و کار و مدیریت، فهم این گام‌ها را آسان‌تر کرده است. تجزیه و تحلیل نتایج حاصل از جلسۀ گروه کانونی از دیگر مطالب تحت پوشش این کتاب است.

توضیح گروه کانونی (کتاب)

Mary, Debus. A handbook for excellence in focus group research. New York: Academy for Educational Development, 1997. Available at http://www.globalhealthcommunication.org/tool_docs/60/handbook_for_excellence_in_focus_group_research_(full_text).pdf

دستنامۀ زیر اطلاعات مفیدی راجع به گروه کانونی به عنوان یک ابزار گردآوری داده پوشش داده است. این کتاب با توضیح روش‌های کیفی و رویکرد کیفی آغاز شده و در فصول بعدی مطالب جامع و کاملی راجع به گروه کانونی را مطرح می‌کند، از نحوۀ طراحی پرسش‌ها در یک گروه کانونی گرفته تا شیوۀ نگارش گزارش پژوهشی پایانی.

بحث‌ها و مسائل مربوط به گروه کانونی (کتاب)

Topor, Robert S. The Complete Guide to Focus Group Marketing Research for Higher Education. CA: Educational Catalyst Publications, 1996

این منبع به بحث‌ها و مسائل مربوط به گروه کانونی پرداخته است. تفاوت میان پژوهش کمی و کیفی، زمان مناسب برای استفاده از گروه کانونی، راهنمای گام به گام طراحی و اجرای یک گروه کانونی، شیوۀ میانجی‌گری در گروه کانونی، گردآوری و تحلیل نتایج از طریق این ابزار پژوهش، و مطالبی از این قبیل در این منبع مورد بحث قرار گرفته‌اند.

تشریح گروه کانونی (کتاب)

Cohen, Louis, Manion, Lawrence, and Morrison, Keith. Research Methods in Education. New York: Routledge, 2011

این کتاب یکی از منابع مناسب برای آگاهی از روش‌های گوناگون پژوهش علمی است. بخش چهارم این کتاب به راهبردها و ابزارهای گردآوری داده و اطلاعات پرداخته است. نویسندگان، آنجایی که به توضیح مصاحبه به عنوان یکی از ابزارهای پژوهش پرداخته‌اند، توضیحات مختصر و جامعی نیز راجع به گروه کانونی ارائه می‌کنند.

جعبۀ ابزار در زمینۀ گروه کانونی (کتاب)

Morgan, David L., and Krueger, Richard A. The Focus Group Kit. Sage publications, 1997

این کتاب به عنوان یک جعبۀ ابزار در زمینۀ گروه کانونی قلمداد می‌شود که مباحث گوناگونی در این زمینه را تحت پوشش قرار داده است. این کتاب مجموعه‌ای شش جلدی است که با زبانی بسیار ساده نوشته شده که برای خوانندگان و پژوهشگران مبتدی بسیار مناسب است. طراحی یک گروه کانونی، طراحی پرسش‌ها در گروه کانونی، میانجی‌گری یک گروه کانونی، تحلیل پاسخ‌ها در گروه کانونی، و مسائلی از این قبیل از موضوعات مطرح در این کتاب است.

توضیح انواع ابزارهای گردآوری داده (کتاب)

Sapsford, Roger, and Victor Jupp, eds. Data collection and analysis. Sage, 2006 - Google Books

در این منبع نویسندگان به توضیح انواع ابزارهای گردآوری داده در یک پژوهش پرداخته‌اند. پرسشنامه، مصاحبه، مشاهده، و اسناد و مدارک به عنوان چهار ابزار اصلی گردآوری داده در این کتاب معرفی شده‌اند. در فصل ششم این کتاب، نویسنده به صورت خاص به بررسی اسناد و مدارک، به عنوان یکی از ابزارهای مهم گردآوری داده در انواع پژوهش‌ها، پرداخته است.

تشریح پروتکل تفکر گویا (کتاب)

Van Someren, Maarten W., Yvonne F. Barnard, and Jacobijn AC Sandberg.The think aloud method: A practical guide to modelling cognitive processes. Vol. 2. London: Academic Press, 1994

در این اثر نظریه‌ها و بنیان‌های پروتکل تفکر گویا به عنوان یک ابزار گردآوری دادۀ پژوهش مطرح شده است. همچنین، در این کتاب نحوۀ رفتار با داده‌ای که با استفاده از این روش گردآوری می‌شوند، و تجزیه و تحلیل آن تشریح شده است. در فصل سوم این کتاب جزئیات دقیق‌تر و مفصل‌تری در مورد پروتکل تفکر گویا، بویژه انتخاب موضوع و انتخاب مسئله آورده شده است.

توضیح تفکر گویا (کتاب)

Ericsson, K. Anders, and Herbert A. Simon. Protocol analysis: Verbal Reports as Data. Cambridge, MA: MIT Press, 1993

این منبع یکی از مهمترین منابع در حوزۀ پروتکل تفکر گویا است. این کتاب، در واقع، یکی از اولین آثاری است که پروتکل تفکر گویا را به عنوان یکی از ابزارهای گردآوری داده معرفی می‌کند. این اثر، به دلیل آنکه کاملاً به صورت عملی نوشته شده، برای پژوهشگرانی که می‌خواهند با ریشه‌های پروتکل تفکر گویا آشنا شوند بسیار مناسب است.

روایی و پایایی در پژوهش کیفی (کتاب)

Kirk, Jerome, and Marc L. Miller. Reliability and validity in qualitative research. Sage, 1986

کرک و میلر، در کتاب «روایی و پایایی در پژوهش کیفی»، در ابتدا به توضیح پژوهش کیفی پرداخته‌اند و سپس به جزئیاتی که به این پژوهش‌ها مرتبط می‌شود. روایی و پایایی در پژوهش‌های کیفی و ابزارهای گردآوری داده یکی از محورهای مهم مورد بحث در این کتاب است. تعریف و توضیح روایی و پایایی، مشکلاتی که در این باره وجود دارد، و روش‌های افزایش سطح روایی و پایایی از مهمترین محورهای مورد بحث در این کتاب است.

روایی و پایایی در پژوهش (کتاب)

Carmines, Edward G., and Richard A. Zeller. Reliability and validity assessment. Vol. 17. Sage publications, 1979

در این کتاب، به صورت خاص به مسئلۀ روایی و پایایی در پژوهش پرداخته شده است. انواع روایی در پژوهش، انواع پایایی در پژوهش، روش‌های سنجش سطح روایی و پایایی، و ابزارهای گوناگونی که در این باره می‌توانند به پژوهشگران کمک کنند از جملۀ مباحثی هستند که بخش‌های گوناگون کتاب را تشکیل می‌دهند. در بخش‌های کتاب مثال‌هایی مورد بحث قرار گرفته که درک مسائل گوناگون را برای پژوهشگران تازه‌کار آسان می‌کند.

توضیح روایی و پایایی ابزار گردآوری داده و نتایج پژوهش (کتاب)

Creswell, John W. Qualitative enquiry and research design: Choosing among five approaches. Sage publications, 2007

در این منبع جان کرسول، یکی از صاحب‌نظران در حوزۀ پژوهش‌های کیفی به توضیح روایی و پایایی ابزار گردآوری داده و نتایج پژوهش می‌پردازند. علاوه بر این، این کتاب یکی از منابع جامع در زمینۀ پژوهش های کیفی است. کرسول، همچنین، به مواردی اشاره می‌کند که باعث بالا رفتن سطح روایی و پایایی دادۀ گردآوری شده و نتایج پژوهش می‌شوند.

مشاهده غیرمستقیم (پاورپوینت)

Rapid Qualitative Research Tools and Indirect Observation

در اسلایدهای آموزشی زیر، مشاهدۀ غیرمستقیم به عنوان یکی از ابزارهای مورد استفاده در روش‌های کیفی درس داده می‌شود. این اسلایدها توسط دانشگاه واشنگتن تهیه و منتشر شده است.

راهنمای گام به گام طراحی و اجرای گروه کانونی (پاورپوینت)

Focus Group Manual

در این اسلایدها راهنمای گام به گام طراحی و اجرای گروه کانونی توضیح داده شده است.

مسائل گوناگون مطرح در گروه کانونی (پاورپوینت)

Focus Groups

اسلایدهای موجود در این پیوند پژوهشگر را با مسائل گوناگون مطرح در گروه کانونی آشنا می‌کند. مراحل اجرای یک گروه کانونی به صورت گام به گام در این ارائه در قالب نرم‌افزار پرزی توضیح داده شده است.

تعریف گروه کانونی و ابعاد گوناگون آن (راهنما)

Office of Quality Improvement. Focus groups: A guide to learning the needs of those we serve. Madison, WI: University of Wisconsin-Madison. Available at http://oqi.wisc.edu/resourcelibrary/uploads/resources/Focus_Group_Guide.pdf

راهنمای زیر موضوعاتی از قبیل تعریف گروه کانونی، مراحل اجرای یک گروه کانونی، مسائل اخلاقی مطرح در این ابزار گردآوری داده، و مطالبی از این قبیل را در بر می‌گیرد، که برای پژوهشگرانی که دادۀ خود را باید از طریق گروه کانونی گردآوری کنند مفید است.

ابزارهای گردآوری داده کیفی (دوره آموزشی)

Qualitative Research Methods

در هفتۀ پنجم دورۀ زیر، که در کُرس‌اِرا و توسط دکتر گربن مورمن از دانشگاه آمستردام طراحی شده، مهمترین تفاوت میان مصاحبۀ ساختاریافته و مصاحبۀ ساختارنیافته مورد بحث قرار گرفته است. همچنین، استاد دوره به توضیح تفاوت میان مصاحبه با مشاهده و نحوۀ پرسیدن سؤال در جلسۀ مصاحبه پرداخته است.

روش‌های افزایش سطح روایی و پایایی در پژوهش‌های کیفی (وبلاگ) کشکول پژوهشگر در وبلاگ کشکول پژوهشگر، بلاگ نویس به روش‌های افزایش سطح روایی و پایایی در پژوهش‌های کیفی پرداخته است. مطالب به زبانی ساده نوشته شده‌اند، از این رو برای پژوهشگران کیفی تازه‌کار می‌تواند کاربردی باشد.

نحوه استفاده از مصاحبه برای گردآوری داده (ویدیو)

Interviews

ابزارهای گوناگونی برای گردآوری داده وجود دارد، در یک پژوهش پژوهشگر می‌تواند میان این ابزارها دست به انتخاب بزند. پرسشنامه و مصاحبه از مهمترین ابزارهای گردآوری داده هستند که در ویدئوی زیر مورد بحث قرار گرفته‌اند.

مشاهده به عنوان ابزار گردآوری داده (ویدیو)

Observational Research

در ویدئوی زیر مشاهده به عنوان یکی از ابزارهای گردآوری داده، بویژه در بافت روانشناسی، مورد بحث قرار گرفته است. مزایا و معایب ابزار مشاهده نیز در این ویدئوی 30/4 دقیقه‌ای بیان شده است.

پیشنهاد منبع

 


نمونه‌ها بر اساس رشته

نمونه مصاحبه با نخبگان (مقاله)

MacAllister, Iain, Edward Fieldhouse, and Andrew Russell. "Yellow fever? The political geography of Liberal voting in Great Britain." Political Geography 21, no. 4 (2002): 421-447

پژوهشگران در حوزۀ علوم سیاسی مطالعه‌ای بر روی موضوع رأی دادن افراد به حزب‌ها انجام داده‌اند. دادۀ لازم برای انجام این بررسی از طریق مصاحبه با نخبگان حزبی گردآوری شده است.

نمونه استفاده از مصاحبه در پژوهش (مقاله)

Wahab, Mohamad Hanif Abdul, and Alia Fatin Ahmad Zuhardi. "Human visual quality: art gallery exhibition."  Social and Behavioral Sciences 101 (2013): 476-487

در این مقاله، نویسندگان برای قدرت بخشیدن به دادۀ گردآوری شده در نوشته‌ها از مصاحبه با متخصصان به عنوان یکی دیگر از ابزارهای گردآوری داده استفاده کرده‌اند.

نمونه نامه روکش برای انجام مصاحبه (پایان‌نامه)

Saint-Amour, Paul K, “Immense debtorship: originality, literary property, and deficit poetics in British letters, 1840-1940.” PhD diss., Stanford University, 1997

در این پایان‌نامۀ دکتری که در حوزۀ ادبیات انگلیسی کار شده است یک نمونۀ نامۀ روکش برای انجام مصاحبه در یک کار پژوهشی وجود دارد.

نمونه استفاده از مشاهده برای گردآوری داده (پایان‌نامه)

Tucker, Stacey U. "Unto the least of these: The Pentecostal church and social ministry." PhD diss., University of Tennessee, 2011

در این پژوهش، پژوهشگر برای دستیابی به اهداف پژوهش دادۀ حاصل از مشاهده کلیسا را تجزیه و تحلیل کرده است. در این پژوهش، که با رویکرد کیفی انجام شده، پژوهشگر از مشاهدۀ مشارکتی برای گردآوری داده استفاده کرده است.

کاربرد مشاهده در اقدام‌پژوهی (پایان‌نامه)

Brown, Beth Lynne. "Improving teaching practices through action research." PhD diss., Virginia Polytechnic Institute and State University, 2002

مشاهدۀ کلاسی غیر رسمی یکی از ابزارهای گردآوری داده در این پایان‌نامه بوده است. بنابراین، پژوهشگر در فرایند گردآوری داده به عنوان یک مشارکت‌کننده ناشناس عمل کرده است.

نمونه استفاده از مشاهده برای گردآوری داده (پایان‌نامه) Ndlovu, Eventhough. "Mother Tongue Education in Official Minority Languages of Zimbabwe: A Language Management Critique." PhD diss., University of the Free State, 2013 در پایان‌نامۀ دکتری، که در حوزۀ زبان‌شناسی کار شده، یکی از تکنیک‌های پژوهشگر برای گردآوری دادۀ مورد نیاز مشاهده بوده است. در قسمت پنجم فصل چهارم به توضیح این تکنیک در بافت پژوهش پرداخته شده است.

کاربرد گروه کانونی در پژوهش‌های آینده‌نگاری (پایان‌نامه) چپریان، محمدرضا «قلمروشناسی پژوهش در رسانه ملی (صداوسیمای جمهوی اسلامی ایران).» پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشکده صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، 1388 در این پژوهش، به تعیین قلمروشناسی پژوهش در رسانه ملی (صداوسیمای جمهوی اسلامی ایران) پرداخته شده است. پژوهشگر برای بررسی این موضوع یک گروه کانونی متشکل از کارشناسان و متخصصان ارتباطات و رسانه که بصورت هدفمند از میان اساتید و دانشمندان انتخاب شده‌اند تشکیل داده، و دادۀ گردآوری شده را تحلیل کرده است.

نمونه اجرای گروه کانونی به عنوان روش مکمل در پژوهش (مقاله) فرازنده پور، فائزه «آسیب شناسی متون حقوقی از دیدگاه زبان شناسی وارائه الگویی بر مبنای تحلیل ساخت موضوعی : رویکرد زبان شناسی حقوقی (قانونی).» پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس، 1388 پژوهشگر در این پایان‌نامه به آسیب‌شناسی متون حقوقی از دیدگاه زبان شناسی وارائه الگویی بر مبنای تحلیل ساخت موضوعی با رویکرد زبان‌شناسی حقوقی پرداخته است. پژوهشگر به تحلیل محتوای 50 دادنامه با موضوع کیفری و حقوقی پرداخته و سپس برای بررسی نتایج حاصل از این تحلیل یک گروه کانونی تشکیل داده و دادۀ حاصل را تجزیه و تحلیل کرده است.

نمونه استفاده از گروه کانونی در پژوهش زبان‌شناسی (پایان‌نامه)

Ndlovu, Eventhough. "Mother Tongue Education in Official Minority Languages of Zimbabwe: A Language Management Critique." PhD diss., University of the Free State, 2013

در این پایان‌نامه، که در حوزۀ زبان‌شناسی کار شده، پژوهشگر از گروه کانونی به عنوان یکی از ابزارهای گردآوری داده استفاده کرده است. در قسمت نهم از فصل چهارم این پایان‌نامه توضیح‌هایی در رابطه با استفاده از این ابزار ارائه شده است. همچنین، مستندات استفاده از این ابزار در پیوست پایان‌نامه آمده است.

نمونه کاربرد تفکر گویا برای گردآوری داده در پژوهش (پایان‌نامه)

Guidi, Claudia. "Glossing for meaning and glossing for form: a computerized study of the effects of glossing and type of linguistic item on reading comprehension, noticing, and L2 learning." PhD diss., Georgetown University, 2009

پروتکل تفکر گویا به عنوان یکی از ابزارهای پژوهش در این پایان‌نامه بکار گرفته شده است. این پایان‌نامه، که در حوزۀ زبان‌شناسی اسپانیایی کار شده، به مسئلۀ شرح و تأویل افراد دربارۀ متون و عوامل تأثیرگذار بر آن پرداخته است. در فصل چهارم پایان‌نامه پروتکل تفکر گویا توضیح داده شده است.

نمونه ترکیب ابزارهای گوناگون برای پژوهش خواندن و مطالعه (مقاله) جوادی یگانه، محمدرضا، سيدمحمدعلي صحفي، و طاهره خيرخواه «خوانش تدريجي كتاب دا» دو فصلنامه جامعه شناسي هنر و ادبيات 5، شمارۀ 2 (1392): 165-186 بررسی فهم خوانندگان از خوانش «كتاب دا» موضوعی است که در این پژوهش مورد توجه قرار گرفته است. پژوهشگران برای گردآوری دادۀ لازم از دو ابزار استفاده کرده‌اند. یکی از این ابزارها مرور نوشته‌ها و حاشيه‌نويسي خوانندگان بر این کتاب بوده است.

نمونه استفاده از روش تحلیل اسناد در پژوهش زبان‌شناسی (پایان‌نامه)

Ndlovu, Eventhough. "Mother Tongue Education in Official Minority Languages of Zimbabwe: A Language Management Critique." PhD diss., University of the Free State, 2013

در این پایان‌نامه، که در حوزۀ زبان‌شناسی کار شده، یکی از تکنیک‌های پژوهشگر برای گردآوری دادۀ مورد نیاز مطالعه و تحلیل اسناد بوده است. در قسمت پنجم فصل چهارم به توضیح این تکنیک در بافت پژوهش پرداخته شده است.

نمونه مصاحبه چهره‌ به‌ چهره (مقاله)

Day, Lesley, George Rechnitzer, and Jonathan Lough. "An Australian experience with tractor rollover protective structure rebate programs: process, impact and outcome evaluation." Accident Analysis & Prevention 36, no. 5 (2004): 861-867

مصاحبه به عنوان یکی از ابزارهای اصلی گردآوری دادۀ پژوهش در این مطالعه بکار گرفته شده است. پژوهشگران در مورد تجربۀ افراد راجع به برنامه‌ای که برایشان طراحی شده با آنها صحبت کرده و دادۀ حاصل را تجزیه و تحلیل کرده‌اند.

نمونه استفاده از مصاحبه در گراندد تئوری (مقاله)

Nastran, Mojca. "Why does nobody ask us? Impacts on local perception of a protected area in designation, Slovenia." Land Use Policy 46 (2015): 38-49

این مطالعه با روش گراندد تئوری تکمیل شده است. در این مقاله، پژوهشگران حوزۀ علوم کشاورزی با افراد گوناگون راجع به درک و تصور آنها نسبت به یک منطقۀ محافظت شده مصاحبه‌هایی انجام داده‌اند. این مصاحبه‌ها به صورت عمیق و باز پاسخ طراحی شده‌اند.

نمونه کاربرد مصاحبه در ارزیابی (پایان‌نامه)

Kondapalli, Vamshi Prakash, “Evaluation of the user interface of the BLAST annotation tool.” Master Thesis, Linköpings universitet, 2012

در این پایان‌نام در مورد ارزیابی رابط کاربری، از مصاحبه کمک گرفته شده است. پرسش‌های اصلی که در راستای انجام این پژوهش مد نظر بوده، در پیوست این پایان‌نامه آمده است.

نمونه استفاده از مشاهده غیرمستقیم (مقاله) موفقی، زهرا، و دیگران «مهلت داده شده به بیماران برای توضیح علت مراجعه به پزشک در درمانگاه های سرپایی دانشگاه علوم پزشکی مشهدآموزش در علوم پزشکی 7، شمارۀ 13 (1391): 561-570 در این پژوهش، پژوهشگران برای بررسی تعیین زمان داده شده به بیماران برای توضیح علت مراجعه از ابزار مشاهده برای گردآوری داده استفاده کرده‌اند. از این رو، اطلاعات مربوط به 330 ویزیت به روش مشاهده غیر مشارکتی توسط پژوهشگران تجزیه و تحلیل شده است. پژوهشگران برای ثبت دادۀ لازم از ابزار ضبط صوت نیز استفاده کرده‌اند.

نمونه استفاده از مشاهده و مصاحبه برای گردآوری داده (پایان‌نامه)

Grochow, Keith. “The Design of COVE: A Collaborative Ocean Visualization Environment.” PhD diss., University of Washington, 2011

در پایان‌نامۀ زیر، علاوه بر مصاحبه، از مشاهدۀ میدانی نیز به عنوان یکی از ابزارهای گردآوری داده استفاده شده است. این پژوهش در حوزۀ اقیانوس‌شناسی انجام شده است.

نمونه کاربرد مشاهده در موردکاوی (پایان‌نامه)

Baillie, Lesley. "A case study of patient dignity in an acute hospital setting." PhD diss., London South Bank University, 2007

در این پژوهش، که دربارۀ احترام و منزلت بیماران در محیط‌های بیمارستانی در انگلستان به روش مطالعۀ موردی انجام شده، پژوهشگر بخشی از دادۀ مورد نیاز را از طریق مشاهده گردآری کرده است. نوع مشاهده در این پژوهش مشارکتی بوده، و پژوهشگر در بافت مذکور قرار گرفته است. بنابراین، پژوهشگر رفتار و فعالیت‌های کارکنان بیمارستان را از نزدیک زیر نظر داشته است.

نمونه طراحی و اجرای گروه کانونی برای طراحی ربات (مقاله)

Kim, Ryoung, Sona S. Kwak, Youn-kyung Lim, and Myung-suk Kim. "Focus group interview for designing a growing robot." In Proceedings of the 4th ACM/IEEE international conference on Human robot interaction, pp. 305-306. ACM, 2009

در این مقاله، پژوهشگران برای طراحی رباتی که بتواند رشد کند، از طریق گروه کانونی دادۀ لازم را گردآوری کرده‌اند. این گروه کانونی متشکل از افرادی بوده که حیوان‌های خانگی نگهداری می‌کرده‌اند.

استفاده از گروه کانونی برای نیازسنجی و طراحی موبایل (پایان‌نامه)

Washington, Michele A. "Gathering the Requirements for a Mobile Device Tutorial for Older Adults." PhD diss., Nova Southeastern University, 2015

در پایان‌نامۀ زیر پژوهشگر به دنبال شناسایی ملزومات طراحی ابزارهای موبایل برای جوانان بوده است. گروه کانونی و پرسشنامه مهمترین ابزارهایی بوده‌اند که در این پژوهش از آنها برای گردآوری داده استفاده شده است. پژوهشگر برای بررسی مسئله دو گروه کانونی را تشکیل داده است. در پیوست‌های این پایان‌نامه، اطلاعات کاملی راجع به نحوۀ برگزاری گروه کانونی و نتایج حاصل از آنها ارائه شده است.

نمونه طراحی و اجرای گروه‌های کانونی بزرگ (پایان‌نامه)

Lee, Ally. "An Empirical Investigation of the Role of Information Quality in Citizens’ Trust in E-government Systems." PhD diss., Nova Southeastern University, 2011

این پژوهش در حوزۀ دولت الکترونیک انجام شده است. پژوهشگر ابتدا با استفاده از مطالعۀ نوشته‌ها ویژگی‌های کیفیت اطلاعات دولت الکترونیکی را استخراج کرده و این فهرست را در یک جلسۀ گروه کانونی، متشکل از 20 شهروند، مطرح کرده است. در مراحل بعدی پژوهش، با استفاده از رویکرد کمی، سعی شده تا دادۀ لازم جهت پاسخ‌گویی به پرسش‌های پژوهش گردآوری شود.

نمونه استفاده از روش گروه کانونی برای ارزیابی نظام تغذیه بیمارستانی (پایان‌نامه)

Hartwell, Heather Jill. "Patient Experience, Nutritional Intake and Satisfaction with Hospital Food Service." PhD diss., Bournemouth University, 2004

در این پژوهش به بررسی تجربۀ بیماران از نظام تغذیه و خدمات غذایی بیمارستان پرداخته شده است. برای گردآوری دادۀ مناسب، پژوهشگر اقدام به برگزاری جلسۀ گروه کانونی متشکل از کارکنان بیمارستان و بیماران کرده است.

نمونه استفاده از اسناد و شواهد برای رصد نقش کشاورزی در اقتصاد (مقاله)

Khorami, Ahmad Reza and Saeed Pierof. "The Role of Agriculture in Iran’s Economic Development." Research Journal of Applied Sciences, Engineering and Technology 6, no. 11 (2013): 1928-1939

بررسی نقش کشاورزی در اقتصاد ایران موضوع این پژوهش بوده است، که تأثیر کشاورزی در بخش صنعت و خدمات را نیز مطالعه کرده است. پژوهشگران برای گردآوری دادۀ لازم برای پاسخ‌گویی به پرسش‌های پژوهش از دو ابزار اصلی، یعنی اسناد و شواهد، استفاده کرده‌اند.

نمونه استفاده از مطالعه اسناد در پژوهش معماری (مقاله)

Zapata-Lancaster, Gabriela. "Low carbon non-domestic building design process. An ethnographic comparison of design in Wales and England." Structural Survey 32, no. 2 (2014): 140-157

در این پژوهش، پژوهشگران برای بررسی فرایند طراحی ساختمان‌هایی با کربن پایین، از چندین ابزار گردآوری داده استفاده کرده‌اند. مطالعۀ اسناد و نوشته‌ها، مشاهده، و مصاحبه از مهمترین ابزارهای گردآوری داده در این پژوهش بوده‌اند.

نمونه استفاده از چندین ابزار برای پژوهش منابع آبی (مقاله)

Garriga, Ricard Giné, Alejandro Jiménez Fdez de Palencia, and Agustí Pérez Foguet. "Improved monitoring framework for local planning in the water, sanitation and hygiene sector: From data to decision-making." Science of the Total Environment 526 (2015): 204-214

در این مقاله که به منظور ارائۀ چارچوبی برای پیمایش و برنامه‌ریزی بهتر جهت استفادۀ سیاست‌گذاران انجام شده، پژوهشگران دادۀ لازم را از دو منبع اصلی گردآوری کرده‌اند.

نمونه استفاده از تکنیک تفکر گویا برای مطالعه یادگیری با فرارسانه‌ها (پایان‌نامه)

Moos, Daniel Charles. "Learning with hypermedia: Examining cognitive, motivational, and contextual factors." PhD diss., University of Maryland, 2007

استفاده از تکنیک تفکر گویا در این منبع توضیح داده شده است. در این پایان‌نامه پژوهشگر به دنبال بررسی عوامل شناختی، انگیزشی، و بافتی تأثیرگذار بر یادگیری از طریق فرارسانه بوده است. دادۀ مورد نیاز به چهار طریق گردآوری شده، که پروتکل تفکر گویا یکی از آنهاست. در پیوست H این پایان‌نامه نمونه‌ای از متن پروتکل تفکر گویا آورده شده است.

نمونه استفاده از مصاحبه برای گردآوری داده کیفی (مقاله)

Laranjeira, Carlos, Paula Ponce Leão, and Isabel Leal. "Meaning of life after cancer: An existential-phenomenological approach to female cancer survival." In Women's Studies International Forum, vol. 40, pp. 132-143. Pergamon, 2013

در این مقاله، پژوهشگران برای مطالعۀ «مفهوم زندگی پس از سرطان»، با 10 نفر از زنانی که پس از دچار شدن به سرطان زنده مانده‌اند، مصاحبه کرده و دادۀ حاصل از این مصاحبه‌ها را تجزیه و تحلیل کرده‌اند.

نمونه انواع مصاحبه - نیمه ساخت‌یافته، عمیق، چهره به چهره، و مصاحبۀ تلفنی (مقاله)

Goodhue, Rebecca, Mark Onslow, Susan Quine, Sue O’Brian, and Anna Hearne. "The Lidcombe program of early stuttering intervention: mothers’ experiences." Journal of Fluency Disorders 35, no. 1 (2010): 70-84

در این مقاله برای بررسی تجربۀ یک برنامۀ رفتاری، پژوهشگران با 16 مادر مصاحبه کرده‌اند. مصاحبۀ نیمه ساخت‌یافته، مصاحبۀ عمیق، مصاحبۀ چهره به چهره، و مصاحبۀ تلفنی از انواع مصاحبه‌هایی هستند که در این پژوهش برای گردآوری داده مورد استفاده قرار گرفته‌اند.

نمونه استفاده از مصاحبه نیمه‌ساخت‌یافته (مقاله)

Khansa, Racha. "Teachers’ Perceptions toward School Counselors in Selected Private Schools in Lebanon." Procedia-Social and Behavioral Sciences 185 (2015): 381-387

در این مقاله، پژوهشگر برای گردآوری دادۀ پژوهش از مصاحبۀ نیمه ساخت‌یافته استفاده کرده است.

نمونه استفاده از ابزار مشاهده برای گردآوری داده (مقاله)

Skov, Mette, and Peter Ingwersen. "Museum Web search behavior of special interest visitors." Library & Information Science Research 36, no. 2 (2014): 91-98

در این مقاله، که در حوزۀ علوم اطلاعات و دانش‌شناسی کار شده است، از ابزار مشاهده برای گردآوری دادۀ پژوهش جهت بررسی رفتار جستجوی بازدیدکنندگان از موزه استفاده شده است.

نمونه استفاده از مشاهده برای پژوهش ارزیابی کلاسی از دیدگاه معلمان ریاضی (پایان‌نامه) Susuwele-Banda, William John. "Classroom Assessment in Malawi: Teachersâ Perceptions and Practices in Mathematics." PhD diss., Virginia Polytechnic Institute and State University, 2005 مدیریت آموزشی مشاهده به عنوان یکی از ابزارهای گردآوری دادۀ پژوهش در مطالعۀ زیر مورد استفاده قرار گرفته است. در پیوست C این پایان‌نامه پروتکل مشاهده آورده شده است. در این پژوهش، همچنین، نمونۀ نامه‌های مرتبط با دریافت اجازه از یک مؤسسه برای گردآوری داده آمده است.

نمونه استفاده از مصاحبه عمیق و گروه کانونی برای پژوهش بیماری‌های روانی (پایان‌نامه)

Shaban, Ramon Zenel. “Paramedic Clinical Judgement and Decision-making of Mental Illness in the Pre-hospital Emergency Care Setting: A Case Study of Accounts of Practice”. PhD diss., Griffith University, 2011

مصاحبۀ عمیق و گروه کانونی مهمترین ابزارهای گردآوری داده در این پژوهش بوده، که در حوزۀ بیماری‌های روانی انجام شده است. پژوهشگر در فصل روش پژوهش، به چرایی انتخاب این ابزارها و همچنین معیارهای انتخاب افراد در گروه کانونی پرداخته است. در پیوست شمارۀ 7، پژوهشگر دادۀ حاصل از گروه کانونی را نیز گزارش کرده است.

نمونه استفاده از گروه کانونی در رویکرد آمیخته (مقاله) باقری، مسلم، حسن پولادی، و مهرداد کیانی «شناسايي و رتبه بندي مولفه هاي موثر در ارزيابي عملكرد دانش گران شركت هاي دانش بنيان (مطالعه موردي: يك شركتICT)فصلنامۀ بهبود مدیریت 9، شمارۀ 27 (1394): 115-136 در این پژوهش به شناسايي و رتبه‌بندي مولفه‌هاي موثر در ارزيابي عملكرد دانش‌گران شركت‌هاي دانش‌بنيان پرداخته شده است. با توجه به نبود يك مدل جامع براي ارزيابي عملكرد كاركنان دانشي، پژوهشگران در اين مطالعه از رویکرد آميخته اكتشافي استفاده کرده‌اند. از این رو، در بخش کیفی پژوهش، دادۀ مورد نیاز از طریق گروه کانونی گردآوری شده است.

نمونه استفاده از گروه کانونی برای گردآوری داده کیفی (مقاله) مبارکی، محمد حسن، علی رضاییان، روزا مهرابی، و امیر محمد کلابی «شناسایی ابعاد تأثیرگذار بر سطح پیچیدگی شناختی کارآفرینان تصمیم گیرندهپژوهش‌نامۀ مدیریت 4، شمارۀ 8 (1391): 125-145 در این پژوهش درک اهمیت شناخت و به خصوص الگوی پیچیدگی شناختی در فرایند تصمیم‌گیری کارآفرینانه به شناسایی ابعاد اثرگذار بر سطح پیچیدگی شناختی کارآفرینان تصمیم گیرنده مورد توجه قرار گرفته است. این پژوهش از دو رویکرد کمی و کیفی برای بررسی موضوع کمک گرفته، و در بخش کیفی پژوهشگران دادۀ لازم را از طریق گروه کانونی گردآوری کرده‌اند. دو گروه کانونی در این پژوهش مد نظر قرار گرفته‌اند؛ نمونه آماری در گروه کانونی اول، کارآفرینان برتر ایران در سال 1388-1389، در گروه کانونی دوم، خبرگان و اساتید حوزه کارآفرینی و تصمیم‌گیری هستند.

نمونه استفاده از مصاحبه، گروه کانونی، و مطالعه اسناد برای پژوهش بیماری‌های روانی (پایان‌نامه)

Shaban, Ramon Zenel. “Paramedic Clinical Judgement and Decision-making of Mental Illness in the Pre-hospital Emergency Care Setting: A Case Study of Accounts of Practice”. PhD diss., Griffith University, 2011

مطالعۀ اسناد و سیاست‌ها از ابزارهای گردآوری داده در این پژوهش بوده، که در حوزۀ بیماری‌های روانی انجام شده است. هرچند، در این پژوهش از مصاحبه و گروه کانونی نیز استفاده شده است. پژوهشگر در فصل روش پژوهش، به چرایی انتخاب این ابزارها و همچنین معیارهای انتخاب افراد در گروه کانونی پرداخته است. در پیوست شمارۀ 8، پژوهشگر دادۀ حاصل از تحلیل اسناد و سیاست‌ها را نیز گزارش کرده است.

نمونه استفاده از پروتکل تفکر گویا برای رصد رفتار دیجیتال در حوزه خبر (پایان‌نامه)

Powers, Elia Michael. "How Students Access, Filter and Evaluate Digital News: Choices That Shape What They Consume and the Implications for News Literacy Education." PhD diss., University of Maryland, 2014

در این منبع، یکی از ابزارهای گردآوری دادۀ پژوهشگر برای بررسی اینکه دانشجویان چگونه به اخبار دیجیتالی دسترسی دارند و چگونه این اخبار را ارزیابی و فیلتر می‌کنند، پروتکل تفکر گویا بوده است. نمونۀ مورد مطالعه در این پژوهش 37 نفر بوده‌اند. علاوه بر پروتکل تفکر گویا، از مصاحبه نیز برای گردآوری داده استفاده شده است.

نمونه استفاده از اسناد برای فهم چگونگی انتقال بین‌فرهنگی دانش حرفه‌ای در همکاری‌های بین‌المللی (پایان‌نامه)

Banner, Rebecca Leigh Miller. "The intercultural transfer of professional knowledge in international partnerships: A case study of the American Bulgarian library exchange." PhD diss., Emporia State University, 2008

در این پایان‌نامه، که به روش مطالعۀ موردی در حوزۀ علم اطلاعات و دانش‌شناسی انجام شده، پژوهشگر از مطالعۀ اسناد (شامل تصاویر و پست‌های الکترونیکی) به عنوان یکی از ابزارهای گردآوری داده برای پاسخ‌گویی به پرسش‌های پژوهش استفاده کرده است. این ابزار گردآوری داده در صفحۀ 150 توضیح داده شده است.

پیشنهاد منبع

 

دیدگاه‌ها

ثبت دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *


1 + 6 =