درباره چارچوب نظری و مدل مفهومی

طراحی پژوهش> طراحی مدل مفهومی پژوهش

مدل مفهومی یا چارچوب مفهومی (conceptual framework)‌ یا چارچوب نظری (theoretical framework) - که اغلب با یک مفهوم و به صورت جایگزین هم استفاده می‌شوند - در واقع نقشه راه پژوهش هستند که پژوهشگر به کمک آن توضیح می‌دهد که برای پاسخ به پرسش پژوهشش:

  • چه چیزهایی را؟
  • از چه کسانی یا چه منابعی؟
  • و چگونه می‌خواهم بپرسم؟
برای طراحی چنین نقشه‌ای باید:
  • مسئله پژوهش و حد و مرز شکاف دانشی در پژوهش به دقت چارچوب‌بندی شده باشد؛
  • پرسش و هدف پژوهش مشخص باشند؛
  • و پژوهشگر تسلط خوبی بر متون، نظریه‌ها و پژوهش‌های مرتبط داشته باشد؛
  • تا بتواند از دل آنها متغیرها و سازه‌های مناسبی را برای پژوهیدن پرسش پژوهشش استخراج کند و به پرسش‌های بالا پاسخ دهد.
در این صورت است که پژوهشگر می‌تواند با طراحی مدل مفهومی پژوهشش به این پرسش پاسخ دهد که برای پاسخ به پرسش پژوهشم و گردآوری داده موردنیاز پژوهشم:
  • چه متغیرها و سازه‌هایی را می‌خواهم مطالعه کنم؟
  • چرا و چگونه این متغیرها یا سازه‌ها به من کمک می‌کنند تا پرسش پژوهشم را مطرح کنم؟
  • و حول محور هر سازه یا متغیر چه پرسش‌ها/گویه‌هایی می‌خواهم طراحی کنم و از جامعه پژوهشم بپرسم که از سر جمع تحلیل پاسخ‌های آنها بتوانم به پرسش اصلی پژوهشم پاسخ دهم؟
به این دلیل فرق نمی‌کند پژوهش در دست انجام شما کمی‌ست،‌ کیفی‌ست یا ترکیبی، هر پژوهش باید چارچوب مفهومی دقیقی داشته باشد تا بتوان اعتبار نقشه راه پژوهش و قدم‌های برداشته شده برای گردآوری داده و دانش تولید شده از پژوهش و مناسب بودن آنها برای پرسش و هدف پژوهش را به صورت علمی قضاوت کرد. در غیراین‌صورت قضاوت درباره ابزار(ها) و روش‌(های) استفاده شده برای گردآوری داده، جامعه یا منبع داده انتخاب شده برای پژوهش و بالاخره دقت، صحت و اعتبار داده‌‌ها و نتایج پژوهش ناممکن است و پژوهش شکننده چون معلوم نیست پرسش پژوهش چگونه پاسخ داده شده است و چقدر پاسخ ارائه شده اعتبار، دقت و جامعیت دارد. به همین دلیل پژوهش‌هایی که فاقد مدل مفهومی یا چارچوب نظری هستند، بسیار شکننده و غیرقابل اعتماد هستند و دفاع از اعتبار و تکرارپذیری آنها تقریبا ناممکن است.