با بررسی پیشینه پژوهش بناست پژوهشگر نو بودن، چرایی نو بودن، و چگونگی نو بودن پژوهش خود را اثبات کند. بنابراین بسیار مهم و حیاتی است که اولا پژوهشگر بتواند به لیست جامعی از پژوهش‌های مرتبط دست یابد و دوما بتواند آنها را به صورت علمی نقد و تحلیل کند و چرایی و چگونگی نو بودن پژوهش خود را – در ارتباط با پژوهش‌های مرتبط - اثبات نماید.

برای جستجوی موثر پیشینه پژوهش مدنظر قرار دادن یک نکته بسیار سرنوشت‌ساز است. اینکه جستجو باید به گونه‌ای انجام شود که پژوهشگر بتواند جامع‌ترین لیست از مرتبط‌ترین پژوهش‌ها و منابع را برای پژوهشش تهیه کند. برای کسب چنین نتیجه‌ای باید به پرسش‌های زیر به ترتیب پاسخ داد:

  • کجا بگردیم که معتبرترین منابع را بیابیم؟
  • در این منابع چگونه بگردیم که مرتبط‌ترین پژوهش‌ها را بیابیم؟
  • از میان منابع گردآوری شده چگونه هسته‌ای‌ترین منابع را شناسایی کنیم؟

پاسخ: در بهترین و معتبرترین منابع و مراجع موجود در رشته یا موضوع موردپژوهش. این منابع و مراجع شامل بانک‌ها یا پایگاه‌های اطلاعات، کتابخانه‌ها و مراکزی است که کارشان گردآوری و سازماندهی مقالات نشریات معتبر و پایان‌نامه‌ها و پژوهش‌های منتشر شده در حوزه موضوعی موردنظر است.

هر چه مکان‌ها و منابعی که برای جستجوی اطلاعات انتخاب می‌کنیم معتبرتر باشند شانس بازیابی اطلاعات معتبر و قابل اعتماد در آنها بیشتر است. و هر چه سراغ منابعی برویم که حجم بالاتری از اطلاعات دسته‌بندی شده در حوزه مدنظرمان را در اختیارمان می‌گذارند می‌توانیم سریعتر به اطلاعات موردنیاز خود برسیم. برخی از این مکان‌ها و منابع مرجع  عبارتند از:

  • پایگاه‌ها یا بانک‌های اطلاعات - که حاوی مقالات و پژوهش‌هایی هستند که در نشریات معتبر منتشر شده‌‌اند.
  • فهرست‌ها و فهرستگان‌ها - جایی که منابع تمام کتابخانه‌ها به صورت موضوعی در اختیار ما قرار داده می‌شوند.
  • مراکز اطلاعات و اسناد - جایی که امکان دسترسی به همه پایان‌نامه‌های مربوط به موضوع پژوهشمان وجود دارد، حجم بالاتری از اطلاعات مرتبط را در زمان کمتری در اختیار ما قرار می‌دهند. مانند مرکز اطلاعات و مدارک علمی که در هر کشوری کار گردآوری، سازماندهی و اشاعه اطلاعات پایان‌نامه‌ها، مقالات همایش‌ها و طرح‌های پژوهشی انجام می‌دهد.
در ایران، ایرانداک مجری اصلی چنین فعالیتی است و در این زمینه با تدارک پایگاه گنج جامع‌ترین رکورد اطلاعاتی از پایان‌نامه‌ها، رساله‌ها و طرح‌های پژوهشی ایرانیان را عرضه می‌کند.
در کنار گنج، سامانه پیشینه پژوهش خدمات منسجمی برای بررسی سابقه پژوهش‌ها در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد. با بهره‌گیری از خدمات این سامانه پژوهشگران می‌توانند از سابقه عنوان پژوهششان مطلع شوند.
برای کمک به جامعیت این سامانه،  سامانه ثبت درنظرگرفته شده است تا پژوهشگران پس از اتمام پژوهش خود بتوانند به راحتی پژوهش خود را ثبت نمایند.
برای خبر دار شدن از پیشنهادیه‌های پژوهشی تازه ثبت شده هم سامانه ساعت طراحی شده است.

در ادامه شیوه شناسایی مکان‌ها یا مراجع معتبر و مفید برای جستجوی پیشینه پژوهش در دو  گام معرفی می‌شود.

برای آشنایی با این منابع مرجع توصیه می‌شود ابتدا عبارات زیر را گوگل کنید و درباره مفهوم و کارکرد آنها مطالعه اجمالی داشته باشید:

بانک اطلاعات

پایگاه اطلاعات

فهرست ها

فهرستگان

کتابشناسی

اینها همه منابع مرجع هستند. منابعی که لیستی از منابع موردنیازتان  – مانند مقاله، پایان‌نامه، کتاب، استاندارد، مواد دیداری – شنیداری، و ... – را به صورت یکجا و منسجم در اختیار شما می‌گذارند.

برای تهیه لیستی از منابع مرجع فارسی در حوزه موضوعی موردنظر عبارات زیر را گوگل کنید:

بانک اطلاعات (یا پایگاه اطلاعات) نشریات

بانک اطلاعات نشریات تمام متن

بانک اطلاعات نشریات دسترسی باز

بانک اطلاعات مقاله

بانک اطلاعات پژوهش

بانک اطلاعات پایان‌نامه‌ها

بانک اطلاعات کتاب

بانک اطلاعات متخصصان

فهرستگان نشریه

فهرستگان کتاب

فهرستگان کتابخانه ها

سامانه در: دروازه اطلاعات علمی، پژوهشی، و فناورانه ایران ایرانداک

 برای دستیابی به لیست پایگاه‌های اطلاعاتی معتبر به زبان انگلیسی عبارت‌های زیر را گوگل کنید:

List of databases in name of subject

به عنوان مثال:

List of databases in Science

List of databases in Social Sciences

List of databases in Management

List of databases in Linguistics etc

List of tops journals in .... your subject

به عنوان مثال:

List of top journals in Library and Information Science

 برای دسترسی به نشریات آی اس آی بهترین روش جستجوی عبارت زیر است:

ISI master list

 منابع دسترسی باز یا open access resources‌ هم منابعی هستند که تمام متن آثار را به صورت رایگان در اختیار می‌گذارند. بسته به اعتبار و رتبه علمی آنها – این منابع می‌توانند معتبر و مفید باشند. با جستجوی عبارت‌های زیر به لیستی از پایگاه‌ها و نشریات دسترسی باز (open access) دست خواهید یافت:

 Top open access databases

Top open access resources

Top open access journals

 قطعا برای یافتن پژوهش‌های علمی معتبرتر، جستجو در پایگاه‌های اطلاعاتی معتبر موضوعی نتایج بهتر و جامع‌تری را به دست می‌دهند. فارغ از اینکه چقدر می‌توانیم به نسخه تمام متن مقالات دست پیدا کنیم و اینکه آیا کتابخانه، دانشگاه یا موسسه ما حق اشتراک برای این دسترسی پرداخت کرده است یا نه، توصیه می‌شود جستجوی خود را در پایگاه‌های اطلاعات معتبر حوزه پژوهشی خود انجام دهید. درباره چگونگی دسترسی به نسخه تمام‌متن این منابع آموزه‌هایی در ادامه آمده است.

حالا که بهترین و معتبرترین پایگاه‌های اطلاعات را در موضوع موردنظر خود شناسایی کرده‌اید، می‌توانید در این پایگاه‌ها، مقالات و پژوهش‌های مرتبط را جستجو کنید. اما چگونه در این منابع بگردیم که مرتبط‌ترین مقالات و پژوهش‌ها را بیابیم؟

پاسخ این پرسش در دو نکته کلیدی است:

نکته اول – جستجو با کلیدواژه‌هایی که بیشترین سنخیت را با کلیدواژه‌های مندرج در بانک واژگان پایگاه‌های اطلاعات دارند.

بدین منظور باید با زبان ذخیره و سازماندهی اطلاعات منبع مرجع موردنظر آشنا باشیم. مثلا اگر می‌خواهیم در بانک اطلاعات مگ‌ایران، نورمگز یا  ْScienceDirect جستجوی خود را انجام دهیم لازم است تا با مرور راهنمای موضوعی و دیگر راهنماهای مندرج در این بانک‌ها با واژگان استفاده شده برای نمایه‌سازی مقالات و متون آنها آشنا شویم. هر چه واژگانی که برای جستجو انتخاب می‌کنیم با واژگان استفاده شده در این بانک‌ها شباهت بیشتری داشته باشد شانس دسترسی به منابع و محتوای این پایگاه‌ها بیشتر است.

 نکته دوم – اما قبل از آن باید طیف متنوع و جامعی از کلیدواژه‌ها و مولفه‌های تعریف کننده موضوع را – که از مطالعه مبانی نظری به دست آورده‌ایم – را آماده داشته باشیم تا بتوانیم جستجوی جامعی انجام دهیم. کلیدواژه‌هایی که مطرح کننده ابعاد مختلف موضوع یا پرسش پژوهش باشند.

 در اینجا استفاده از مترادف‌ها و واژه‌های هم‌ارز، عام‌تر و یا خاص‌تر توصیه می‌شود.  برای رعایت این دو نکته فهم پشت صحنه سازمان دانش و محتوای پایگاه‌های اطلاعات بسیار مفید خواهد بود. در این باره در ادامه آموزه‌هایی آمده است.

محتویات هر منبع مرجع – مانند پایگاه‌های اطلاعات، فهرست‌ها، کتابشناسی‌ها و ... –با استفاده از کلیدواژه‌ها و استانداردهای خاصی سازماندهی می‌شود. به کار تخصیص کلیدواژه به محتوای مقالات، نشریات و پایگاه‌های اطلاعات نمایه‌سازی گفته می‌شود. این کلیدواژه‌ها معمولا از منابع استانداردی به نام تزاروس‌ها استخراج می‌شوند. تزاروس‌ها فهرست سلسله مراتبی از کلیدواژه‌ها در یک حوزه موضوعی هستند که برای ایجاد یکدستی در ذخیره و بازیابی اطلاعات به هنگام نمایه‌سازی متون (مقالات، پژوهش‌ها و سایر آثار علمی) توسط نمایه‌سازان استفاده می‌شوند. تقریبا در تمام حوزه‌های علوم تزاروس‌های تخصصی وجود دارد که با جستجوی عباراتی مانند عبارت‌های زیر قابل بازیابی هستند:

list of thesaurus

لیست تزاروس‌ها

تزاروس کشاورزی

تزاروس فنی مهندسی

تزاروس پزشکی

و ...

به علاوه دو منبع مرجع زیر از مراجع کلیدی در حوزه تزاروس‌ها و واژه‌نامه‌ها هستند که به شما کمک می‌کنند به لیست جامعی از اصطلاحات هم‌‌موضوع و هم‌خانواده دست یابید:

لیست جامع تزاروس‌های علمی و فنی ایرانداک (منوی جستجو در گوشه بالا سمت چپ سایت)

واژه‌نامه‌های ایرانداک

فهرست مستند نام‌ها  (مثلا نام سازمان‌ها، مکان‌ها، موسسه‌ها)

 بنابراین دانستن زبان سازماندهی و نمایه‌سازی پژوهش‌ها و استفاده از تزاروس‌ها برای انتخاب کلیدواژه‌های مرتبط با موضوع موردنظر شانس بازیابی منابع مرتبط را افزایش می‌دهد و شانس از قلم افتادن پژوهش‌های مرتبط با موضوع موردنظر را کاهش می‌دهد.

پس توصیه می‌شود قبل از طراحی استراتژی جستجو حتما نگاهی به پشت صحنه سازماندهی و نمایه‌سازی متون پایگاه اطلاعات مربوطه بیاندازید. این جزئیات معمولا در قسمت «راهنمای موضوعی» یا subject index و یا بخش راهنمای جستجو یا search guide  در هر پایگاه اطلاعاتی در دسترس هستند.

حاصل جستجوی مقاله در پایگاههای اطلاعات لیست نسبتا طولانی از مقالات خواهد بود که در نشریات معتبر چاپ و منتشر شده اند. با توجه به اینکه آشنایی با منابع هسته حوزه مورد پژوهش و ارجاع به بهترین و مرتبط ترین منابع نشان از متبحر بودن پژوهشگر در کار پژوهشگری است، در این مرحله توصیه می شود به روش زیر بانک منابع هسته خود را در موضوع موردنظر تهیه کنید.

پس از مطالعه عنوان و چکیده مقالات و پژوهش های بازیابی شده و تهیه لیستی از مرتبط ترین منابع، ابتدا اطلاعات کتابشناختی مقالات را در نرم افزار مدیریت اطلاعات کتابشناختی مانند اندنوت ذخیره کنید سپس این اطلاعات را از دو منظر الگویابی نمایید:

اول – الگویابی نویسندگان مقالات: نام نویسندگان مقالات را مرور کنید و پرتکرارترین ها یا مواردی که مرتبط ترین پژوهش ها را انجام داده اند را شناسایی کنید و نام کامل آنها را در ف