قبل از هر چیز: اگر پایان‌نامه‌تان تمام شده؛ تبریک!  اینجا ثبتش کنید تا دیده و استفاده شود، شانس سرقتش کاهش یابد و تکرار نشود.
پایان‌نامه مطالعه‌ نظامند یک پرسش پژوهشی است که – بسته به رشته و موضوع پژوهش،  مسئله‌ای اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، فرهنگی، زیست‌محیطی، تربیتی، و ... را مطرح می‌کند و طرح آن الف) دانش جدیدی به متون و پژوهش‌های مرتبط با حوزه مورد مطالعه اضافه می‌کند و ب) مهارت پژوهشی پژوهشگر را در طراحی، اجرا و ارائه یک پژوهش اصیل به نمایش می‌گذارد.
براین اساس علاوه بر طراحی و اجرای موثر پژوهش لازم است تا پژوهشگر چیستی، چرایی و چگونگی پژوهش خود را به صورت علمی و در عین حال راحت‌فهم و جذاب ارائه دهد تا مخاطب آن – که گروههای مختلف اعم از کمیته داوری، پژوهشگران حوزه مربوطه، و سایر ذی‌نفعان در بخش‌های مختلف صنایع و خدمات هستند– بتوانند به راحتی از آن بهره‌برداری کنند.
یک پژوهش خوب طراحی و اجرا شده معمولا دستاوردهای نظری و عملی کاربردی دارد و در قالب‌های مختلف – مانند مقاله، سخنرانی، پوستر، کتاب، و کارگاه آموزشی - قابل نشر و عرضه است. با توجه به اینکه همه این محصولات علمی – ترویجی از گزارش نهایی پژوهش (پایان‌نامه/رساله) استخراج می‌شوند لازم است تا گزارش پژوهش به دقت و با دیدی آینده‌نگرانه طرح‌ریزی، تنظیم و ارائه شود. هر قدر این کار با حوصله‌تر و دقیق‌تر انجام شود کار نشر و ترویج دستاوردهای پژوهش در قالب‌های دیگر راحت‌تر و سریع‌تر ممکن می‌شود.
با درنظر گرفتن چنین افقی، در این بخش اصول و قواعد کلی نگارش گزارش پژوهش به گونه‌ای تشریح می‌شوند تا هم پژوهشگر بتواند از آنها برای گزارش پژوهشش استفاده کند و هم برای تبدیل پژوهش به شکل‌های دیگر نشر – مانند کتاب،‌ مقاله نشریه، مقاله کنفرانس/سخنرانی، پوستر و کارگاه آموزشی – بهره‌برداری نماید.
در ادامه ساختار، نگارش و چیدمان هر بخش از پژوهش – که ممکن است در قالب پایان‌نامه ارشد یا رساله دکتری باشد- تشریح می‌شوند.

درباره چیدمان و نام‌گذاری بخش‌های مختلف یک پژوهش شیوه‌نامه‌های متعددی وجود دارد. برای پرهیز از دوباره‌کاری توصیه می‌شود به شیوه‌نامه دانشگاه یا موسسه محل تحصیل خود مراجعه کنید.

معمولا در هر دانشگاه و حتی هر دانشکده‌ای شیوه‌نامه‌ای برای تنظیم و نگارش پایان‌نامه وجود دارد که ممکن است به صورت رسمی/مکتوب یا غیررسمی از آن استفاده شود. سعی کنید همان سنت را برای تنظیم گزارش پژوهش خود دنبال کنید.

جدای از تفاوت‌های موجود در نام‌گذاری بخش‌ها و تعداد آنها، محتوای هر پایان‌نامه/رساله‌ای باید دربرگیرنده اجزا و عناصری باشد تا ارزیابی و قضاوت دقت، صحت و اعتبار آن ممکن شود. در ادامه این موارد توضیح داده می‌شوند. بسته به شیوه‌نامه مدنظرتان این موارد را در جای مناسب خود توضیح دهید.

این بخش‌ها شامل موارد زیر است:
  • صفحه عنوان
  • صفحه امضا و تایید
  • صفحه تقدیم
  • صفحه قدردانی
  • فهرست مندرجات
  • فهرست جدول‌ها و فهرست نمودارها وتصاویر
  • درباره پژوهشگر
  • چکیده پژوهش
بدیهی است که فرایند انجام پژوهش با فرایند نگارش آن متفاوت هستند. به عنوان مثال صفحات آغازین، مقدمه، و چکیده پژوهش جزو آخرین‌هایی هستند که نوشته می‌شوند ولی به لحاظ  چیدمان نگارش در ابتدای پژوهش ظاهر می‌شوند. آنچه در این بخش ارائه می‌شود براساس چیدمان گزارش‌نویسی است نه براساس چیدمان فرایند انجام پژوهش. در ادامه هر بخش از گزارش پژوهش و شیوه تنظیم محتوای آن تشریح می‌شوند.
عنوان پژوهش باید با پرسش‌های پژوهش همخوان باشد و به نوعی منعکس‌کننده پرسش(های) پژوهش باشد تا در خواننده تصور نادرست یا توقع نابجا ایجاد نکند. اصولا عنوان پژوهش به یکی از دو مورد زیر اشاره دارد: یا ترکیبی از چند پرسش پژوهش است که در پایان‌نامه مطرح شده‌اند؛ یا شکل ویرایش شده پرسش اصلی پژوهش است که از حالت پرسشی بیرون آمده و در قالب جمله‌ای شسته رفته ارائه شده است. درباره چگونگی اسکلت‌بندی عنوان پژوهش دیدگاه‌های گوناگونی وجود دارد. برخی پژوهشگران کمی‌کار معتقدند عنوان پایان‌نامه باید دربرگیرنده سه تا چهار عنصر اصلی باشد:
  • متغیرها (variables)
  • عوامل مداخله‌گر (treatment) - در صورت داشتن
  • جامعه پژوهش (participants)
  • بافتی که پژوهش در آن انجام شده است (setting)
چند نمونه عنوان پژوهش که با این رویکرد اسکلت‌بندی شده‌اند در ادامه آمده‌اند.

نمونه اول:

The Contribution of Cognitive Distortions and Negative Career Thoughts to Variability in Career Indecision (variables) for College Students (participants) Receiving Career Counseling at a College Career Center (setting)

 نمونه دوم:

The Effectiveness of Cognitive Restructuring (treatment) on Career Indecision (variable) among College Students (participants) Receiving Career Counseling at a College Career Center (setting)

نمونه سوم:

Cognitions (variables) of Students with Undeclared Majors who are on Academic Probation (participants) and Enrolled in a Liberal Arts College (setting)

در پژوهش‌های کیفی عناوین پژوهشی کیفی‌تر که به نوعی به طرح چیستی، چرایی و چگونگی پدیده‌ها می‌پردازند- مانند موارد زیر – پیشنهاد می‌شوند:

بررسی مفاهیم و شیوه‌های استفاده از شبکه‌های اجتماعی در کلاس درس مدارس ابتدایی از منظر معلمان

بررسی مفهوم چاقی کودکی و چگونگی تاثیر بر رشد ذهنی و موفقیت تحصیلی کودکان 7 تا 12 سال

در این میان متغیرهای مورد مطالعه – که نشان‌دهنده تمرکز و حدود و دامنه پژوهش هستند - عنصر مشترک و بایدی هستند که باید در عنوان پژوهش درج شوند. بدیهی است که اسکلت‌بندی عنوان پژوهش با درنظرگرفتن عناصری مانند طراحی پژوهش (research design)، پرسش پژوهش، جامعه و بافت پژوهش انجام می‌شود و در هر صورت باید منعکس کننده پرسش پژوهش باشد. مشخص کردن جامعه و بافت پژوهش هم به خواننده کمک می‌کند تا سریع‌تر و آسان‌تر درباره تعمیم‌پذیری (در پژوهش‌های کمی) و انتقال‌پذیری (در پژوهش‌های کیفی) نتایج پژوهش قضاوت کند.
در این صفحه کمیته داوری، اساتید و سایر افرادی که به نوعی تایید کننده این هستند که پایان‌نامه طبق استاندارد دانشگاه/دانشکده/موسسه انجام شده و پایان‌نامه با موفقیت به پایان رسیده است امضا و تاییدیه خود را به همراه مهر دانشگاه/موسسه مربوطه درج می‌کنند. افراد تایید کننده معمولا شامل موارد زیر است:
  • اساتید راهنما و مشاور
  • کمیته داوری و نظارت
  • کارشناسان و مدیران پژوهش دانشکده مربوطه
  • ریاست دانشکده

درج این صفحه اختیاری است.

در این صفحه معمولا پایان‌نامه تقدیم می‌شود به یکی دو نفر که در موفقیت پژوهشگر در به سرانجام رسیدن پایان‌نامه‌اش بیشترین سهم معنوی را داشته‌اند.

این افراد ممکن است پدر، مادر، همسر، فرزندان، یا یک دوست، همکار یا استاد/معلم باشد که در زندگی علمی-پژوهشی پژوهشگر نقش مشوق و حامی ایفا کرده است.

این افراد همچنین می‌تواند شامل افرادی باشند که به نوعی بناست از پژوهش بهره‌برداری کنند و از این طریق ایجاد بهبودی در زندگی شخصی، خانوادگی، حرفه‌ای، تفریحی، و یا تحصیلی آنها ممکن می‌شود. مثلا اگر پایان‌نامه در حوزه سدسازی و آب است صفحه تقدیم می‌تواند به این شکل ظاهر شود:

تقدیم به همه دغدغه‌مندان توسعه و آبادانی سدها

در این بخش معمولا از همه یا برخی از افراد زیر که به نوعی در طراحی، اجرا و به ثمر رسیدن پژوهش نقش داشته‌اند تقدیر به عمل می‌آید:
  • افراد و سازمان‌هایی که پژوهشگر را تشویق و حمایت مالی و معنوی کرده‌اند
  • اساتید راهنما و مشاور
  • سایر اعضای هیئت علمی و اساتیدی که پژوهشگر را حمایت علمی و معنوی کرده‌اند
  • اعضای کمیته داوری و نظارت
  • افرادی که به عنوان مربی، مرشد و راهنما به پژوهشگر کمک‌ کرده‌اند
  • افرادی که در گردآوری و تحلیل داده به پژوهشگر کمک کرده‌اند
  • مدیران و کارشناسان سازمانی که فرایند شرکت در پژوهش را تسهیل و حمایت کرده‌اند
  • شرکت‌کنندگان در پژوهش که داده موردنیاز پژوهش با مشارکت آنها تولید و گردآوری شده
  • ویراستاران و مشاوران آماری
  • و تمام افرادی که به نوعی سفر پژوهش را برای پژوهشگر آسان و لذت‌بخش کرده‌اند
این سه فهرست به ترتیب پشت سر هم درج می‌شوند.
  • فهرست مندرجات
فهرست مندرجات شامل تمام صرفصل‌های مندرج در پایان‌نامه است که به همراه شماره صفحه مربوطه درج می‌شوند.
  • فهرست جدول‌ها
در صورت استفاده از جدول برای بیان مفاهیم، ارائه داده‌ها و نمایش یافته‌ها و ...، در این بخش لیست جدول‌ها به همراه شماره صفحه مربوطه درج می‌شود. در صورتی که فقط از یک جدول در پژوهشتان استفاده کرده‌اید نیازی به درج این صفحه در گزارش پژوهش نیست.
  • فهرست نمودارها و تصویرها
در صورت استفاده از نمودار، دیاگرام، گراف و تصویر برای بیان مفاهیم و روابط آنها، نمایش روندها، و نمایش یافته‌ها و ...، در این بخش لیست نمودارها و تصویرها به همراه شماره صفحه مربوطه درج می‌شود. در صورتی که فقط از یک نمودار یا تصویر در پژوهشتان استفاده کرده‌اید نیازی به درج این صفحه در گزارش پژوهش نیست.

یکی دو صفحه درباره خودتان - حول محورهای زیر - بنویسید:

  • پیشینه تحصیلی و رشته(های) مرتبطی که درس خواندن در آنها باعث شده شما در پژوهشتان بهتر یا متفاوت‌تر بیاندیشید و عمل کنید
  • پیشینه حرفه‌ای و هر نوع زمینه کاری که به نوعی در طرح و بحث مسئله پژوهش تاثیر داشته‌اند
  • سوابق آموزشی‌ای که نشان‌دهنده توانمند بودن شما در طرح و اجرای پژوهشتان دارند
  • تجربه‌هایی که به نوعی به طرح و اجرای پژوهشتان مربوط هستند 
  • و به طور کلی ارائه توضیحاتی که به خواننده کمک می‌کنند تا با دیدگاه و دریچه نگاه شما به موضوع پژوهشتان بیشتر آشنا شود.

توضیح مختصر این موارد کمک می‌کنند تا خواننده با طرز فکر و نگاه شما به موضوع و پیش‌فرض‌های ذهنی‌تان درباره مسئله آشنا شود و درباره جانب‌داری و تعصب شما روی موضوع یا دیدگاهی خاص - که معمولا در فرضیه‌ها، پرسش‌ها و انتخاب‌های انجام شده در پژوهش منعکس می‌شوند - پیش‌زمینه ذهنی داشته باشد و بداند که ریشه این تعصب‌ها در کجاست؟

این اطلاعات همچنین به خواننده کمک می کنند تا در چارچوب پیشینه، سوابق، مطالعات و افق فکری‌تان، پژوهش و تفسیرهای شما را از نتایج پژوهش قضاوت کند.

این بخش معمولا در پایان‌نامه‌های ایرانی وجود ندارد اما درج آن – بنا به دلایل بالا – بسیار مفید خواهد بود.

چکیده (پیوند) مریم نظری
چکیده پژوهش شامل بخش‌های زیر است:
  • بیان مسئله (statement of the problem)
چکیده با بیان مسئله پژوهش – که محصول تحلیل منتقدانه مبانی نظری و پیشینه پژوهش است - آغاز می‌شود. در بیانیه مسئله، صاحب مسئله هم معرفی می‌شود.
  • پرسش‌ها یا فرضیه‌های پژوهش (research questions or hypotheses)
طرح پرسش‌های پژوهش (در پژوهش‌های کیفی) طرح فرضیه‌های پژوهش  (در پژوهش‌های کمی)
  • پروتکل پژوهش و روش گردآوری داده (methods and design)
پاسخ به این سه پرسش: چه چیزی؟ از چه کسی یا از چه منبعی؟ چگونه پرسیده شد؟ که شکل جزئی‌تر آن در دو عبارت زیر توضیح داده شده است:
  1. معرفی ابزار اندازه‌گیری متغیرها و چگونگی اندازه‌گیری آنها در بافت موردنظر (در پژوهش‌های کمی)
  2. معرفی مدل مفهومی و مولفه‌های موردمطالعه و چگونگی طرح پرسش‌ها در بافت موردنظر (در پژوهش‌های کیفی)
  • یافته‌ها (findings)
ارائه یافته‌ها در پیوند با پرسش(های) مربوطه یا در ارتباط با فرضیه‌های مربوطه. به عبارتی به فرضیه‌ها و پرسش‌ها مختصرا پاسخ داده می‌شود.
  • کاربردهای پژوهش (implications)
خوانندگان علاقه‌مندند بدانند آیا پژوهش شما به کار آنها می‌آید یا نه و اینکه آیا ارزش آن را دارد که برای مطالعه متن کامل پژوهشتان وقت بگذارند؟ در بخش کاربردهای پژوهش با درنظرگرفتن این پرسش خواننده درباره کاربردهای پژوهشتان بنویسید. در حد یکی دو جمله درباره کاربردهای نظری و عملی پژوهشتان - برای پژوهشگران و مجریان و تصمیم‌گیران – بنویسید.
  • نتیجه‌گیری (conclusions)
سهم پژوهش در توسعه دانش یا حل مسئله و میزان تعمیم‌پذیری (در پژوهش کمی) یا انتقال‌پذیری نتایج (در پژوهش کیفی) به بافت‌های مشابه را در انتهای چکیده توضیح دهید. چیدمان اجزای چکیده بر اساس سیاست نشر نشریات و شیوه‌نامه دانشگاه‌ها ممکن است قدری متفاوت باشند. اما در هر صورت موارد بالا جزو عناصر بایدی یک چکیده پژوهش به حساب می‌آیند.

در این بخش تصویری کلی از چیستی، چرایی و چگونگی پژوهش ارائه می‌شود:

چیستی پژوهش

  • پژوهشم درباره چیست؟ به طرح و حل چه مسئله‌ای می‌پردازد؟ چه هدفی را دنبال می‌کند؟
  • صاحب این مسئله کیست یا چه افراد، سازمان‌ها و ارگان‌هایی از این مسئله تاثیر می‌پذیرند؟
  • این مسئله حاصل شکاف دانشی در چه حوزه(هایی) است؟
  • پرسش یا فرضیه‌های پژوهشم چیستند و روی چه فونداسیون علمی استوار شده‌اند؟

چرایی پژوهش

  • چرا انجام این پژوهش ضرورت دارد؟ اگر پژوهش انجام شود چه اتفاقی می‌افتد؟ کدام بخش‌ها، سازمان‌ها، حوزه‌(های) علمی از انجام این پژوهش تاثیر می‌پذیرند؟
  • انگیزه من پژوهشگر از انجام این پژوهش چیست؟ چرا به این موضوع یا مسئله علاقه‌مند شدم؟
  • «خب که چی؟» پژوهشم چیست؟

چگونگی پژوهش

  • چگونه می‌خواهم پژوهشم را انجام دهم؟
  • چگونه می‌خواهم پرسش پژوهشم را بپرسم؟ (ابزار یا پرسش‌های عملیاتی پژوهش)
  • از چه کسی یا از چه منابعی می‌خواهم این پرسش را بپرسم؟ (جامعه پژوهش)
  • چگونه می‌خواهم با جامعه یا منابع تعامل کنم و داده موردنیاز پژوهشم را گردآوری کنم؟ (روش گردآوری داده)
  • چگونه می‌خواهم داده پژوهشم را تحلیل و تفسیر کنم؟ (روش تحلیل داده‌ها و تفسیر یافته‌ها)

در انتهای بخش مقدمه باید فرایند و طرح کلی پژوهش – ترجیحا به صورت نمودار یا تصویر – ارائه شود تا خواننده راحت‌تر بتواند با پژوهشگر همگام شود و بداند در هر بخش از گزارش می‌تواند به چه اطلاعاتی دست یابد.

مقدمه (پیوند) مریم نظری

بخش مقدمه با توضیح اجمالی درباره ابعاد موضوع شروع می‌شود. و این ابعاد باید باید اجزای پرسش پژوهش سینک باشند.

برای نگارش این قسمت، اجزا یا قسمت‌های مختلف عنوان پژوهش خود را با استناد به متون مربوطه معرفی کنید. هر قسمت یا جزء از عنوان را در پاراگراف جداگانه‌ای توضیح دهید. در پایان این معرفی، خواننده را به مطالعه بقیه مطالب دعوت کنید و برای این کار در یکی دو جمله توضیح دهید که قرار است در بقیه این بخش از گزارش چه مطالبی ارائه شوند.

در این بخش مسئله پژوهش را معرفی کنید.

مسئله پژوهش باید منعکس کننده تحلیل‌های شما از متون و پژوهش‌های پیشین و شکاف دانشی باشد که از طریق این تحلیل‌ها رصد و در قسمت پیشین به آن به طور اجمالی اشاره کردید.

مسئله باید منطقی شفاف برای طرح پرسش‌های پژوهش را پی‌ریزی کند به طوری‌که مسئله بودن مسئله و ضرورت طرح پرسش‌های پژوهش به راحتی توسط خواننده احساس شوند.

مسئله باید در یک پاراگراف و با تکیه بر تحلیل متون و پژوهش‌ها و حول محور شکاف دانشی نوشته‌ شود که پژوهشگر از تحلیل متون و پژوهش‌ها به دست آورده است. بنابراین مسئله باید با ارجاع به متون مرتبط و تشریح کاستی‌های آنها نگاشته شود. شکاف دانشی می‌تواند یکی یا هر دو نوع زیر باشد:

شکاف دانش موضوعی (content gap): موضوعی که من می‌خواهم پژوهش کنم قبلا درباره‌اش پژوهش نشده و با پروهش درباره آن می‌توانم این شکاف دانشی را پر کنم و مسئله‌ پژوهشم را حل کنم. 

شکاف دانش روش‌شناختی (methodology gap):‌ به دلیل وجود کاستی‌های روش‌شناختی – در روش‌های استفاده شده یا در طراحی پژوهش‌های پیشین – دانش تولید شده در پژوهش‌های پیشین قابل اعتماد یا کاربردی نیست به همین دلیل به پژوهش من نیاز است چون می‌خواهم با روشی متفاوت یا با ملاحظاتی متفاوت از روشی برای تولید دانش استفاده کنم که قبلا استفاده نشده است.

نکته: چرایی ناکارآمد بودن یا ضعف روش‌ها یا ابزارهای استفاده شده در پژوهش‌های پیشین باید به صورت علمی توضیح داده شود. اینکه چگونه این کاستی‌ها سبب شده‌اند دانش موردنیاز تولید نشود و شکاف دانشی به وجود بیاید؟ برای طرح چنین نقد علمی، پژوهشگر باید از دانش روش‌شناختی مناسبی برخوردار باشد. 

پرسش‌های پژوهش ستون‌های اصلی پژوهش هستند و به خواننده کمک می‌کنند تا طرح کلی از پژوهش را درک کند بنابراین باید به دقت اسکلت‌بندی شوند. منطقا پرسش‌های پژوهش بعد از بیان مسئله می‌آیند و برای نگارش آن توجه به نکات زیر مفید خواهد بود:

  • پرسش‌(های) پژوهش باید با درنظرگرفتن شکاف دانشی موجود به گونه‌ای نوشته شوند که «خب که چی؟» پژوهش – یا مزایا و دستاوردهای اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی،‌ و ... –  هم در آن منعکس شود.
  • پرسش(های) پژوهش باید به گونه‌ای نوشته شوند که مشخص شود انجام پژوهش – با کیفیت مطلوب – در بازه زمانی و با درنظرگرفتن داده و منابع موجود امکان‌پذیر است.
  • پرسش(های) پژوهش باید با عنوان پژوهش همخوان و هماهنگ باشند.

مانند اسکلت‌بندی عنوان پژوهش که پیش‌تر به آن اشاره شد، برای طراحی و نگارش پرسش‌(های) پژوهش هم دو رویکرد توصیه می‌شود:

رویکرد اول – درج سه عنصر: 1) متغیرها یا مولفه‌های موردمطالعه؛ 2) جامعه پژوهش؛ 3) بافتی که قرار است پژوهش در آن انجام شود. چند نمونه از این رویکرد در ادامه آمده است:

نمونه اول:

What is the contribution of cognitive distortions and negative career thoughts to variability in career indecision (variables) for college students (participants) receiving career counseling at a college career center (setting)?

که شکل نهایی ارائه آن اینگونه است:

What is the contribution of cognitive distortions and negative career thoughts to variability in career indecision for college students receiving career counseling at a college career center?

نمونه دوم:

What are the cognitions (variables) of students with undeclared majors who are on academic probation (participants) and enrolled in a liberal arts college (setting)?

که شکل نهایی ارائه آن اینگونه است:

What are the cognitions of students with undeclared majors who are on academic probation and enrolled in a liberal arts college?

رویکرد دوم – درج چهار عنصر: 1) treatments یا عامل تاثیرگذار/مداخله‌گر؛ 2) متغیرها یا مولفه‌های موردمطالعه؛ 3) جامعه پژوهش؛ 4) بافتی که قرار است پژوهش در آن انجام شود.

این رویکرد برای مواقعی مناسب است که پژوهشگر قصد دارد تاثیر مولفه یا متغیری را بر متغیر دیگری بررسی و مطالعه کند. یک نمونه در ادامه آمده است:

نمونه:

What is the effectiveness of cognitive restructuring (treatment) on career indecision (variable) among college students (participants) receiving career counseling at a college career center (setting)?

که شکل نهایی ارائه آن اینگونه است:

What is the effectiveness of cognitive restructuring on career indecision among college students receiving career counseling at a college career center?

در پژوهش‌های کیفی – به دلیل ماهیت استقرایی و تکاملی پژوهش کیفی – معمولا پرسش(هایی) که در ابتدای پژوهش مطرح می‌شوند با پرسش‌هایی که در زمان اتمام و ارائه گزارش پژوهش ارائه می‌شوند ممکن است یکی نباشند. احتمالش زیاد است که تغییراتی در پرسش‌ها ایجاد شود یا متغیرها، مولفه‌ها و پرسش‌(های) جدیدی از دل داده‌های پژوهش بیرون بیایند و به پرسش‌های قبلی اضافه شوند.

در گزارش نهایی باید پرسش‌ها بازبینی شوند و پرسش‌هایی در گزارش درج شوند که واقعا مورد پژوهش قرار گرفته‌اند. به عنوان مثال در ابتدای پژوهشی که قصد دارد مفهوم سواد اطلاعاتی را در رشته جی‌ آی اس (GIS) با رویکردی کیفی - اکتشافی در بافت تجربه‌های یادگیری دانشجویان مطالعه کند، پرسش پژوهش عبارت است:

  • دانشجویان رشته جی‌ آی‌ اس در فرایند انجام پروژه‌های درسی خود چگونه سه توانمندی جایابی، ارزیابی و استفاده از اطلاعات - از مجموعه توانمندی‌های سواد اطلاعاتی - را تجربه می‌کنند؟

اما بعد از انجام چند مصاحبه و تحلیل مصاحبه‌ها پژوهشگر در‌می‌یابد که به دلیل ماهیت سه‌بعدی اطلاعات در رشته جی‌ آی‌ اس، دانشجویان این رشته برای انجام پروژه‌های خود به توانمندی‌های دیگری مانند تولید داده با استفاده از فناوری GPS، پاک‌سازی یا clean کردن داده، دستکاری و متناسب‌سازی اطلاعات برای پروژه موردنظر، نگه‌داری و روز‌آمدسازی اطلاعات - با درنظرگرفتن تغییرات فضایی-جغرافیایی کره زمین - را هم انجام می‌دهند. به این ترتیب عناصر بالا به پرسش پژوهش او اضافه می‌شوند:

  • دانشجویان رشته جی‌ آی‌ اس در فرایند انجام پروژه‌های درسی خود چگونه توانمندی‌های تولید و پاک‌سازی داده، جایابی، ارزیابی و استفاده از اطلاعات، متنساب‌سازی اطلاعات و نگه‌داری و روزآمدسازی اطلاعات را تجربه می‌کنند؟

متعاقبا پرسش‌های فرعی بیشتری هم حول محور هر فعالیت اطلاعاتی جدید تنظیم می‌شوند. مثلا:

  • دانشجویان رشته جی‌ آی‌ اس در فرایند انجام پروژه‌های درسی چگونه توانمندی تولید و پاک‌سازی داده را تجربه می‌کنند؟
  • دانشجویان رشته جی‌ آی‌ اس در فرایند انجام پروژه‌های درسی چگونه توانمندی جایابی و گردآوری اطلاعات را تجربه می‌کنند؟
  • و ....

در این بخش - بسته به موضوع و بافت پژوهش - باید مزایا و منافع پژوهش به لحاظ مزایای اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، ریست‌محیطی و ... تشریح شوند تا اهمیت پژوهش و چرایی ضرورت پرداختن به مسئله پژوهش به صورت ملموسی حس شود.

این بخش توجیه می‌کند که چرا پژوهش شما ارزش پژوهیدن دارد و ارزش آن را داشته که برای آن وقت، نرژی و پول صرف کنید.

بدین منظور باید  کاربرد دانش تولید شده از پژوهشتان باید به صورت شفاف – با درنظرگرفتن ذی‌نفعان پژوهش اعم از افراد و سازمان‌ها - توضیح داده شود. و اینکه اگر این پژوهش انجام نمی‌شد چه مسئله‌ای روی زمین می‌ماند. شرح این مورد به ویژه برای مواقعی که پژوهش توانسته حمایت مالی از موسسه یا سازمانی دریافت کند بسیار مهم است.

در این بخش تحلیلی جامع و دقیق از متون و پژوهش‌های مرتبط ارائه می‌شود و فونداسیون علمی که مسئله و پرسش پژوهش روی‌ آن پایه‌ریزی شده‌اند تشریح میگردد.

این بخش باید به گونه‌ای نگاشته شود که با مطالعه آن خواننده ماهیت و چرایی انتخاب متغیرها، سازه‌ها یا مولفه‌های مورد پژوهش را درک کند و درباره چرایی طرح پرسش‌های پژوهش به صورت علمی توجیه شود.

به لحاظ چیدمان و شیوه ارائه، مطالب باید با همان نظم و ترتیبی دنبال شوند که در بخش اول «بخش مقدمه» آمد.

در این بخش باید اطلاعات زمینه‌ای و بافتی درباره مفهوم (مفاهیمی) ارائه شوند که به فهم موضوع و نقد یافته‌ها در بخش پنجم – بخش بحث و نتایج – کمک می‌کنند. همچنین، در این بخش باید به سه پرسش چیستی، چرایی و چگونگی موضوع پژوهش پاسخ داده شود. اینکه:

چیستی

  • موضوع پژوهش شما درباره چیست؟
  • چه قابلیت‌هایی دارد؟
  • چگونه امکان طرح مسئله پژوهشتان را ممکن کرده است؟

چرایی 

  • موضوع/پدیده موردمطالعه‌تان اول بار کی و در چه بافتی مطرح شد؟
  • فلسفه پیدایش این موضوع یا پدیده چیست؟ 
  • برای حل چه مسائلی به کار می‌آید؟

چگونگی 

  • برای بهره‌برداری از قابلیت‌های این موضوع چه رویکردها و آموزه‌هایی پیشنهاد یا استفاده شده است؟

در این بخش مشخصا به معرفی تحلیلی - انتقادی متون و پژوهش‌هایی بپردازید که بیشترین سهم را در تولید دانش در حوزه موردنظرتان داشته‌اند.

بدین منظور به متون و پژوهش‌های کمتر مرتبط به صورت اجمالی استناد دهید و بیشتر فضا را برای بحث و نقد متون و پژوهش‌هایی اختصاص دهید که به کار شما مرتبط هستند و پژوهش‌های هسته (اصلی) در حوزه پژوهشتان به حساب می‌آیند.

برای شروع یک پاراگراف درباره محتوا و سرفصل‌های مطالب این بخش بنویسید. اینکه هدف این بخش چیست و بناست در آن به چه موضوع‌هایی پرداخته شود و به ترتیب قرار است چه مطالبی ارائه شوند.

برای هر سرفصل مندرج در این بخش مقدمه کوتاهی درج کنید سپس اصل محتوا را ارائه دهید تا خواننده بتواند به راحتی مطالب را دنبال و ارزیابی کند.

با استناد به تحلیلتان از متون به شکاف دانشی که قرار است پژوهش شما آن را پر کند اشاره کنید. فقط به اصلی‌ترین منابع استناد کنید تا مشخص شود که پایه‌های علمی ادعای خود دال بر ناکافی بودن دانش را روی ستون‌های علمی قوی و محکمی استوار کرده‌اید.

برای نگارش موثر این بخش به نکات زیر توجه کنید:

محتوای این بخش باید با پرسش‌های پژوهش سینک باشند. به عبارتی مطالب باید به گونه‌ای نوشته شوند که به فهم پرسش و فهم چگونگی پاسخ به پرسش پژوهش – یا مسیری که پژوهشگر قرار است برای پاسخ به پرسش پژوهشش دنبال کند - کمک کنند.

خودتان را به متون یک رشته محدود نکنید. مثلا اگر در حوزه علوم اجتماعی تحقیق می‌کنید توجه به نظریه‌ها و ادعاهای علمی رشته‌های دیگر مانند جامعه‌شناسی، اقتصاد، و فلسفه عمق و خلاقیت بیشتری به کار شما می‌دهند و به شما کمک می‌کنند تا پرسش‌های جالب‌تر و عمیق‌تری مطرح کنید و در حوزه موردنظر مرزگشایی کنید.

از این فکر که نظریه‌ها یا مدل‌های قدیمی‌تر از مد افتاده‌اند و کاربردی ندارند پرهیز کنید. توجه به این موضوع به ویژه در حوزه‌های علوم اجتماعی و علوم انسانی - که در آن بازیافت نظریه‌های و ایده‌های قدیمی به تغذیه نواندیشی درباره پدیده‌ها کمک می‌کنند - بسیار حائز اهمیت است چون از تکرار اشتباهات گذشته - که به واسطه نظریه‌ها قابل فهم هستند - پیشگیری می‌کنند.

پرسش‌های پژوهش اول بار در بخش اول – بخش مقدمه – درج می‌شوند و در این بخش تکرار می‌شوند تا پژوهشگر نشان دهد چگونه پرسش‌های پژوهشش از دل بررسی جامع و تحلیل منتقدانه متون و پژوهش‌های مرتبط بیرون آمده‌‌اند.

در صورت مطالعه دقیق و جامع احتمالا به پرسش‌های بی‌پاسخ بیشتری می‌رسید. بنا نیست پژوهش شما به تمام این پرسش‌ها پاسخ دهد. مهمترین آنها را در بخش «پیشنهادهایی برای پژوهش‌ بیشتر» درج کنید تا به این ترتیب هم دانش جامع خود درباره متون مربوطه را به نمایش بگذارید و هم حدود و دامنه پژوهش خود را مرزبندی کنید.

برای طرح پرسش‌های پژوهش نیازی به استناد و ارجاع‌دهی به متون نیست.

در این بخش اصطلاحات و مفاهیم اصلی مندرج در پرسش‌(های) پژوهش تشریح می‌شوند. پس از تعریف عملیاتی این مفاهیم، باید در تمام متن به صورت یکدست استفاده شوند. این یکدستی در استفاده از واژه‌ها به خواننده کمک می کند تا پرسش‌های پژوهش را بهتر درک کند و یافته‌های پژوهش را اشتباه تفسیر نکند.

هر چند این تعاریف در انتهای بخش بررسی متون و پیشینه پژوهش می‌آیند، لازم است تا در این بخش هم به صورت مجزا تکرار شوند تا منظور پژوهشگر از متغیرها، مولفه‌ها یا عوامل مداخله‌گر، جامعه و بافت پژوهش به درستی درک شود. برای نگارش این بخش سه گزینه وجود دارد:

  1. ارائه تحلیلی از مفهوم یا اصطلاح براساس تعاریف موجود در متون و پژوهش‌های مرتبط. بدین منظور پژوهشگر پس از مطالعه این تعاریف، تفسیر خود را به عنوان تعریفی جدید ارائه می‌دهد. 
  2. ارائه نقل‌قولی مستقیم از تعریف موجود در متون مربوطه. در این صورت پژوهشگر به یکی از تعاریف موجود در متون که بیشترین نزدیکی را با آنچه مدنظر پژوهش اوست، استناد می‌دهد و عین آن را در بخش تعاریف عملیاتی نقل قول می‌‌کند. 
  3. بازنویسی متنی که در اثری قدیمی‌تر - از پژوهشگر - نوشته شده است. مثلا استفاده از تعریفی که پژوهشگر در یکی از مقالاتش توصیف کرده است.  

به مرور زمان معمولا تعاریف جدیدی توسط نویسندگان مختلف برای مفاهیم کلیدی ارائه می‌شود. پس از بررسی دیدگاه‌ها و تعاریف گوناگون مناسب‌ترین تعریف را انتخاب کنید. یا مستقیم – به صورت نقل قول -  به آن استناد کنید یا آن را برای هدف پژهشتان متناسب‌سازی نمایید.

برای ارائه تعاریف عملیاتی می‌توانید اینگونه بنویسید:

برای هدف این پژوهش/این پیمایش/این مطالعه/این بررسی/ این پایان‌نامه،‌ مفهوم/اصطلاح/عبارت.................... به عنوان ......................... تعریف می‌شود (استناد در صورت استفاده از منبعی مشخص).

درج تعاریف عملیاتی بلافاصله پس از بررسی متون و پیشینه پژوهش کمک می‌کند تا خواننده مناسب بودن تعاریف را در بافت نظریه‌ها، پژوهش‌ها و پرکتیس (practice)‌ موضوع مورد پژوهش قضاوت و ارزیابی کند.

در صورت امکان تعاریف عملیاتی را کوتاه – مثلا در حد یک جمله – بیان کنید. برای ارائه تعاریف مفاهیم، هر اصطلاح را براساس نظم ظاهر شدن در پرسش پژوهش در بخش «تعریف عملیاتی اصطلاحات و مفاهیم» بیاورید. مفهومی که در ابتدای پرسش پژوهش آمده را اول تعریف کنید و بقیه مفاهیم را به ترتیب بعد از آن بیاورید.

  • پژوهشتان را چگونه انجام دادید؟
  • چگونه داده پژوهشتان را گردآوری کردید؟
  • این داده را از چه منابعی (جامعه پژوهش: افزاد، اشیا، مدارک، ...) به دست آوردید؟
  • چگونه اعتبار و تکرارپذیری پژوهش خود را اثبات می‌کنید؟

اینها پرسش‌هایی هستند که باید در بخش روش به آنها پاسخ داده شود. البته در بخش اول (بخش مقدمه) گزارش درباره پژوهشتان، شیوه طراحی آن، پرسش‌ها و یا فرضیه‌های پژوهش توضیحاتی ارائه کرده‌اید و در بخش دوم هم چارچوب نظری پژوهشتان را معرفی کرده‌اید.

  • اینکه عنوان پژوهشتان چگونه و مبتنی بر مطالعه و تحلیل چه متون و پژوهش‌هایی شکل گرفت؟
  • و بر پایه مطالعه تحلیلی و منتقدانه متون و پژوهش‌ها چگونه مسئله و پرسش‌های پژوهش اسکلت‌بندی شدند؟

به عبارتی در دو بخش پیشین به نوعی چگونگی طرح‌ریزی پژوهشتان را