رویکردهای روش‌شناسی – رویکرد کیفی

طراحی پژوهش> مبانی و روش‌های پژوهش کیفی

رویکرد کیفی رفته رفته و به لطف برخی دانشگاه‌های معتبر همچون دانشگاه شفیلد انگلستان در استفاده گسترده از آن، جایگاهی برای خود در دنیای علم دست و پا کرده است. اما همیشه چنین نبود و روزگاری سیطره علوم کمی بر علم به گونه‌ای بود که برخی از دانشوران آن عصر از اوضاع موجود ابراز ناراحتی می‌کردند.«جورجیو دی سانتیلانا» ، استاد دکتر حسین نصر، در دیباچه کتاب «علوم و تمدن اسلامی» اظهار می‌کند که  ناراحتی دکتر نصر از خصوصیت کمی و «یکطرفی» علم جدید بر او آشکار است. سانتیلانا می‌گوید:

«از این یکطرفی نیک آگاهیم و از راه برطرف کردن آن سخن فراوان گفته شده ولی این را ه را نشان نداده‌اند. امیدواریم بحث دکتر نصر کاری برای پراکندن ابرها بکند. ما همه از جان و دل آرزومند آن هستیم که کسی بتواند بر ما آشکار کند که چگونه عنصر کمی محض، نسبتهای حقیقی-کیفی و اشراقی- را که در فعالیت طبیعت خلاق درخشندگی دارند، در زیر ابر نگاه می‌دارد. در ماورای این آرزو موانع فلسفی غم‌انگیزی هست که باید از میان برداشته شود . علم همیشه بر راهی دیگر می‌رفته است. یوهانس کپلر –گواهی که دکتر نصر او را رد نخواهد کرد-چنین نوشته است: همان گونه که چشم‌ برای رنگها و گوش برای صوت‌هاست، عقل و فکر نیز برای آن است که روابط کمی را دریافت کند»[1].

همه ما ناخودآگاه درگیر پژوهش کیفی هستیم. در هنگام کار کردن، مشاهده رفتارها، ایجاد حس فضا و مکان، بحث درباره ایده‌های گوناگون با همکاران و همکلاسی‌ها و آنگاه ایجاد ساختارهای واقعیت براساس دیده‌ها و شنیده‌هایمان همگی مراحلی از پژوهش کیفی‌اند. چرا که هیچ عدد و رقمی ارائه نشده و هیچ تحلیل مبتنی بر عدد و رقم نیز انجام نشده است.

«گلیزر» که خود از کسانی بود که انقلابی در حوزه پژوهش کیفی به راه انداخت در ارائه تعریفی  نظام‌مند از آن درمانده فهرستی از نبایدها را برای پژوهش کیفی بیان کرد. او پژوهش کیفی را فعالیتی می‌داند که:

  • متکی بر تحلیل‌های آماری نیست؛
  • برای گردآوری داده‌ها از روش‌های کمی استفاده نمی‌کند؛ و
  • روش‌هایی ابتدایی برای تعیین روش‌های غیر کیفی نیست.

گورمن( 2005) ویژگی‌های کلیدی پژوهش کیفی را در چهار جمله خلاصه می‌کند:

  • پژوهشگران داده را در محیط طبیعی وقوعشان گردآوری می‌کنند و ابزار اصلی خود پژوهشگر است؛
  • داده کلامی است نه عددی؛
  • پژوهشگران کیفی بیشتر بر فرایند فعالیت تمرکز دارند تا حاصل آن؛
  • پژوهشگران کیفی معمولا داده مورد نیاز خود را به شیوه‌ی منطقی تجزیه تحلیل می‌کنند نه آماری و حاصل اغلب پژوهش‌های کیفی تولید پرسش‌های پژوهشی و حدسیات و فرضیات است نه اثبات یا رد روابط یا نتایج پیش‌بینی شده.
image1-research-R

[1] دکتر نصر، فیلسوف شهیر ایرانی و دانش‌آموخته رشته‌های فیزیک، زمین‌شناسی و فلسفه در دانشگاه‌های معظمی همچون ام.آی.تی و هاروارد، در حوالی دهه‌ی 1960 میلادی که هنوز امواج نوظهور گرایش به پژوهش کیفی عالم‌گیر نشده‌بود چنین از سیطره کمی‌گرایی در علوم شکوه کرد.